حرم حضرت رقیه(س) | آشنایی با حرم، تاریخچه و معماری + موقعیت

کاربری به نام Md iet در ویکی‌مدیا کامنز، ۲۰۱۹

اگر در سفر سوریه راهی دمشق شوید، حرم حضرت رقیه(س) یکی از زیارتگاه‌هایی است که احتمالاً در برنامه کاروان شما قرار می‌گیرد. این حرم در بافت قدیمی دمشق و نزدیک مسجد اموی قرار دارد و بنایی که امروز می‌بینید، حاصل چند مرحله بازسازی و توسعه در دوره‌های مختلف است.

در ادامه با محل حرم، تاریخچه آن و بخش‌هایی که هنگام زیارت می‌بینید آشنا می‌شویم.

حرم حضرت رقیه(س) کجاست؟

حرم حضرت رقیه(س) در شهر دمشق، پایتخت سوریه و در محله العماره الجوانیه قرار دارد. این محله بخشی از بافت قدیمی دمشق است و حرم فاصله کمی با مسجد اموی دارد.

اگر در نشانی‌های حرم با نام سوق العماره روبه‌رو شدید، منظور همان بازار قدیمی این محدوده است.

تاریخچه حرم حضرت رقیه(س)

بنایی که امروز می‌بینید حاصل چند مرحله بازسازی و توسعه است. تاریخ دقیق ساخت نخستین بنا روشن نیست، اما در منابع از چند بازسازی در دوره‌های مختلف یاد شده که قدیمی‌ترین مورد ثبت‌شده به نیمه دوم قرن نهم قمری برمی‌گردد.

حرم قدیمی حضرت رقیه(س) چه شکلی بود؟

پیش از توسعه‌های امروزی، حرم فضای بسیار کوچک‌تری داشت. مزار حضرت در اتاقی قرار گرفته بود و مسجد کوچکی نیز در کنار آن وجود داشت.

صحن، رواق‌ها و شبستان‌هایی که زائر امروز در مجموعه می‌بیند، بعدها و همزمان با گسترش حرم به آن اضافه شدند.

حرم چگونه بزرگ‌تر شد؟

در دهه ۱۹۷۰ میلادی تلاش‌هایی برای توسعه حرم آغاز شد. از جمله افرادی که در این مسیر پیگیری کردند، امام موسی صدر و شیخ نصرالله خلخالی بودند.

برای گسترش حرم ابتدا لازم بود تعدادی از خانه‌ها و مغازه‌های اطراف خریداری شوند تا زمین کافی برای ساخت فراهم شود. پس از تهیه این املاک، عملیات توسعه آغاز شد و طی چند سال بخش عمده ساختمان جدید شکل گرفت.

مهم‌ترین بازسازی‌های حرم حضرت رقیه(س)

حرم‌شناسی و معماری حرم حضرت رقیه(س)

اگر وارد حرم شوید، با مجموعه‌ای شامل صحن، رواق‌ها، شبستان‌ها و فضای اصلی زیارت روبه‌رو می‌شوید. در معماری بنای امروزی عناصر معماری اسلامی و ایرانی دیده می‌شود و آینه‌کاری، کاشی‌کاری و مقرنس‌کاری از ویژگی‌های شاخص فضای حرم هستند.

ورودی حرم و کتیبه بالای آن

در ورودی حرم طاق بلندی قرار دارد که زیر آن با مقرنس تزئین شده است.

مقرنس همان تزئینات برجسته و لایه‌لایه‌ای است که معمولاً زیر طاق‌ها و گنبدها دیده می‌شود و ظاهری شبیه خانه‌های کوچک کنار هم دارد.

روی کتیبه بالای ورودی نیز نام حضرت رقیه(س) آمده و از امام حسین(ع) با عنوان «شهید کربلا» یاد شده است.

ویکی‌مدیا کامنز؛ عکاس: دیک اوسمن، ۲۰۰۹

صحن حرم حضرت رقیه(س)

با عبور از ورودی وارد صحن می‌شوید. صحن همان فضای باز مرکزی حرم است و مساحت آن حدود ۶۰۰ مترمربع ذکر شده است.

رواق‌ها در اطراف همین حیاط قرار گرفته‌اند و از این قسمت می‌توانید وارد بخش‌های داخلی حرم شوید.

ویکی‌مدیا کامنز؛ عکاس: دیک اوسمن، ۲۰۱۰

فضای اصلی زیارت و شبستان‌ها کجاست؟

فضایی که ضریح حضرت رقیه(س) در آن قرار دارد، در بخش غربی ساختمان است.

دو شبستان نیز در قسمت‌های میانی و شرقی مجموعه قرار دارند و ورودی این سه فضا از رواق‌های شمال صحن است.

اگر برای اولین بار وارد حرم می‌شوید، دانستن همین تقسیم‌بندی کمک می‌کند راحت‌تر فضای اصلی زیارت را پیدا کنید.

ویکی‌مدیا کامنز؛ عکاس: دیک اوسمن، ۲۰۰۹

ضریح حضرت رقیه(س)

ضریح حرم در سال ۱۴۰۱ شمسی تعویض شد.

ضریح جدید را هنرمندان ایرانی در قم ساختند و هزینه آن را یکی از خیران پرداخت کرد. هنگام نصب ضریح جدید، ضریح‌های قبلی برداشته شدند.

برای همین اگر عکس‌های قدیمی حرم حضرت رقیه(س) را دیده باشید، ممکن است شکل ضریح با چیزی که امروز می‌بینید متفاوت باشد.

ویکی‌مدیا کامنز؛ عکاس: دیک اوسمن، ۲۰۱۰

گنبد حرم حضرت رقیه(س)

گنبد اصلی حرم درست بالای فضای ضریح قرار دارد و سطح بیرونی آن با نقش‌های هندسی تزئین شده است.

اگر داخل فضای زیارت به بالای ضریح نگاه کنید، زیر گنبد را می‌بینید که با آینه‌کاری و مقرنس‌کاری تزئین شده است.

آینه‌کاری و کاشی‌کاری‌های حرم

آینه‌کاری یکی از بخش‌های شاخص فضای داخلی حرم است و در سقف قسمت‌هایی از رواق‌ها دیده می‌شود.

در میان کاشی‌کاری‌های حرم نیز آیات قرآن و احادیثی درباره فضایل اهل‌بیت(ع) نوشته شده است. اگر هنگام زیارت فرصت داشتید، بد نیست کمی به کتیبه‌ها و نوشته‌های اطراف حرم هم نگاه کنید؛ بخش مهمی از معماری این بنا در همین جزئیات است.

ویکی‌مدیا کامنز؛ کاربری به نام Umbertod، ۲۰۱۱

الان می‌توان به زیارت حرم حضرت رقیه(س) رفت؟

آخرین بررسی: مهر ۱۴۰۵

• بله؛ آخرین اطلاعاتی که پیدا کردیم نشان می‌دهد اصل زیارت حرم برقرار است. یک راهنمای مستقل گردشگری سوریه به نام ComeSyria که اطلاعات این حرم را در اوت ۲۰۲۶ بررسی و در ۱۵ سپتامبر به‌روزرسانی کرده، نوشته حرم در طول روز پذیرای زائر است و کاروان‌های زیارتی نیز به آن رفت‌وآمد دارند. این سایت منبع رسمی حرم نیست، اما درباره روش کارش توضیح داده که اطلاعات متغیر مثل ساعت بازدید را جداگانه بررسی می‌کند و موارد نامطمئن را قطعی اعلام نمی‌کند.

• از طرف دیگر، خبرگزاری رسمی سوریه (سانا) در ۱۲ سپتامبر ۲۰۲۶ از بازدید یک هیئت رسمی از مقام حضرت رقیه(س) خبر داده است؛ بنابراین فعال و قابل دسترس بودن خود حرم در آن تاریخ تأیید می‌شود. بااین‌حال، سانا ساعت ورود زائران عادی را اعلام نکرده است. نتیجه‌ای که فعلاً می‌توانیم با اطمینان بگوییم این است: زیارت برقرار است، اما ساعت رسمی و ثابت ورود عمومی پیدا نکردیم؛ ظاهرا کاروانی هم فعلا برای سوریه از ایران برگزار نمی‌شود.
  انشاءالله به زودی زود با نابودی دشمنان بتوانیم با امنیت به حرم حضرت رقیه (س) سفر کنیم و حرم ایشان و حرم خانوم زینب (س) را زیارت کنیم.