باغموزه نادری، روایتگر تاریخ نظامی و اجتماعی دوره افشاریه
آرامگاه نادرشاه افشار است که توسط هوشنگ سیحون طراحی شده است و در مجاورت آن موزه تاریخ سلسله افشار واقع شده است. موزه شامل دو تالار اصلی است؛ تالار اول به ابزار جنگی، جنگافزارهای دوره افشاریه، لباسها و زین اسب متعلق به دوره نادرشاه تا قاجار اختصاص دارد. تالار دوم شامل اشیای باستانی از دوره پیش از تاریخ تا معاصر و مجموعهای از سکههای قدیمی است. مجسمه مفرغی نادرشاه سوار بر اسب که در ایتالیا ساخته شده، شاخصترین بخش بصری این مجموعه است. بازدید از این مکان برای علاقهمندان به تاریخ نظامی و شخصیت نادری حدود یک ساعت زمان نیاز دارد.
آدرس: مشهد، چهارراه شهدا (نادری سابق)، فاصله تا حرم: حدود ۵ دقیقه پیادهروی.
موزه مردمشناسی مشهد در محل حمام عهد صفویه
موزه مردم شناسی مشهد در حقیقت یکی از بزرگترین حمامهای قدیمی ایران بوده که از عهد صفویه برجای مانده است. ویژگی بارز آن، سقف لایهبرداری شده با نقاشیهای اساطیری و مذهبی در ۱۳ لایه است. در بخشهای مختلف حمام شامل سربینه، گرمخانه و خزینه، ابزار زندگی قدیمی، سماورهای زغالی، پوشاک سنتی خراسان و عکسهای قدیمی مشهد به نمایش درآمده است. سیستم گرمایشی و فاضلاب این حمام قدیمی از نکات مهندسی جالب توجه برای بازدیدکنندگان است.
آدرس: مشهد، خروجی صحن جامع رضوی، مجاور مسجد شاه (هفتاد و دو تن).
بازار رضا، قدیمی ترین بازار مسقف مشهد در کنار حرم امام رضا (ع)
قدیمیترین بازار مسقف مدرن مشهد با طول حدود ۸۰۰ متر در دو طبقه است. معماری آن ترکیبی از سبک سنتی و اسلامی با طاقهای ضربی بوده و تاریخ بنای آن به اواخر دوره پهلوی باز می گردد. طبقه اول مرکز اصلی عرضه سوغات مشهد شامل زعفران، زرشک، نبات و تسبیح است. طبقه دوم به کارگاههای فیروزهتراشی، طلاسازی و گلدوزی اختصاص دارد. این بازار به دلیل ساختار ممتد، مستقیمترین مسیر پیادهرو میان میدان آب و میدان ۱۷ شهریور محسوب میشود.
آدرس: مشهد، ضلع جنوب شرقی میدان آب (فلکه آب).
خانه داروغه، دستپخت معماران روس در دوره قاجاریه
در اواخر دوره قاجار به دستور آخرین داروغه مشهد خانه ساخته شد. ویژگی منحصربه فرد آن، تلفیق معماری سنتی ایران با سبک روسی است که در تزیینات آجری، کاشیکاریهای هفترنگ و ستونهای چوبی مشهود است. خانه دارای دو بخش زمستاننشین و تابستاننشین، مطبخ و شومینه دیواری است. حیاط این خانه با حوضی بزرگ و تقارن هندسی، نمونهای دقیق از معماری خانههای اعیانی آن دوران است.
آدرس: مشهد، خیابان نواب صفوی، راسته حوض عباس، کوچه داروغه.
خانه توکلی یا موزه مردم شناسی کوچکی
این بنا متعلق به دوره قاجار و متعلق به تاجری به نام کشمشچی (سپس توکلی) بوده است. مهمترین ویژگی معماری آن، آجرکاریهای ظریف و کاشیکاریهای کتیبهدار در نمای ساختمان است که آیات قرآن بر آنها نقش بسته است. ارسیهای چوبی با شیشههای رنگی در طبقه اول و دوم، نورپردازی طبیعی خاصی به اتاقها میبخشد. در حال حاضر بخشی از این خانه به عنوان موزه مکتبخانه (موزه مردمشناسی کوچکی) تغییر کاربری داده است.
آدرس: مشهد، خیابان نواب صفوی، نواب صفوی ۷.
آرامگاه شیخ محمد عارف معروف به پیر پالان دوز
مقبره متعلق به شیخ محمد عارف عباسی، از عرفای قرن دهم هجری و معاصر شاه عباس صفوی است. گنبد پیازیشکل بنا با کاشیکاریهای فیروزهای هندسی، شاخصه اصلی آن است. داخل بنا شامل کتیبههایی با خط ثلث و تزیینات نقاشی روی گچ است. پیر پالان دوز علاوه بر جایگاه عرفانی، به دلیل امرار معاش از طریق پالاندوزی (با وجود مقام علمی) در فرهنگ عامه مشهد نماد سادهزیستی است.
آدرس: مشهد، ضلع شرقی حرم مطهر، ابتدای خیابان نواب صفوی.
مسجد ۷۲ تن معروف به مسجد شاه
مسجد 72 تن در ابتدا مقبره امیر غیاثالدین ملکشاه (از امرای تیموری) بوده که بعدها به مسجد تبدیل شده است. معماری آن شامل یک ایوان رفیع، دو مناره شکسته و گنبدی با کاشیکاریهای معرق بسیار نفیس است. نام فعلی آن (۷۲ تن) به روایتی یادآور قیام عاشورا و تعداد یاران حضرت سیدالشهداء در آن واقعه است، اما هویت اصلی بنا یک آرامگاه باشکوه از دوره تیموری با تزیینات کاشیکاری منحصربهفرد می باشد.
آدرس: مشهد، ابتدای خیابان خسروی نو، مجاور بابالجواد.
مدرسه عباسقلی خان بیگلربیگی
این مدرسه که توسط عباسقلی خان بیگلربیگی در سال ۱۰۷۷ هجری ساخته شده، از مراکز علمی فعال حوزه علمیه مشهد است. معماری بنا دو طبقه و دارای چهار ایوان به سبک صفوی با تزیینات آجرکاری و کاشیکاری است. این بنا در جریان توسعه حرم تخریب نشد و اکنون در حاشیه زیرگذر قرار گرفته است. دسترسی به طبقه اول معمولاً برای بازدیدکنندگان با هماهنگی امکانپذیر است تا معماری حجرههای قدیمی را مشاهده کنند.
آدرس: مشهد، ابتدای خیابان نواب صفوی، حاشیه زیرگذر.
آرامگاه شیخ محمد مؤمن عارف معروف به گنبد سبز
آرامگاه شیخ محمد مؤمن عارف است در دوره صفویه ساخته شده است. بدنه بنا هشتضلعی و دارای گنبدی با کاشیکاری فیروزهای مایل به سبز است که نام بنا از آن گرفته شده. داخل مقبره با کتیبههایی شامل آیات قرآن و صلوات کبیره تزیین شده است. این مکان در گذشته در میان باغی بزرگ قرار داشت که با توسعه شهری اکنون در مرکز یک میدان کوچک واقع شده است.
آدرس: مشهد، خیابان آخوند خراسان، میدان گنبد سبز.
گنبد خشتی یا آرامگاه سلطان غیاث الدین محمد
سلطان غیاثالدین محمد، از سادات موسوی مشهد است که نسب او به امام موسی کاظم (ع) میرسد. گنبد مزارش به دلیل سادگی و استفاده از آجر (خشت) بدون تزیینات کاشیکاری خارجی به این نام معروف شده است. قدمت بنا به دوره تیموری بازمیگردد و در دوره صفویه بازسازی شده است. فضای داخلی شامل تزیینات گچ بری و کتیبههای قرآنی است.
آدرس: مشهد، خیابان طبرسی، نرسیده به چهارراه مقدم، کوچه گنبد خشتی.
خانه تاریخی کوزهکنانی مشهد
این خانه بزرگ متعلق به دوره قاجار (۱۸۴۸ میلادی) است و به دلیل وسعت و تزیینات آجری در نما شهرت دارد. بنا دارای دو بخش اصلی ورودی با ستونهای بلند چوبی و سردرهای پرکار است. این خانه مدتی به عنوان کنسولگری روسیه در مشهد مورد استفاده قرار گرفته و از نظر تاریخی اهمیت سیاسی نیز دارد. ساختار اتاقها و حیاطهای تو در تو، الگوی اصیل خانههای بازرگانان مشهدی را نشان میدهد.
آدرس: مشهد، خیابان شیرازی، کوچه چهارباغ.
کلیسای مسروپ مقدس، نماد تاریخ معاصر ارامنه مشهد
این کلیسا در سال ۱۹۴۱ میلادی توسط ارامنه ساکن مشهد بنا شده است. بنا دارای دو گنبد مخروطی شکل با صلیب در نوک آنهاست که گنبد بزرگتر بالای تالار اصلی و گنبد کوچکتر بالای برج ناقوس قرار دارد. نمای ساختمان از آجر سفید است و پنجرههای باریک و بلند آن نور داخلی را تامین میکنند. در حال حاضر به دلیل کاهش جمعیت ارامنه در مشهد، مراسم مذهبی به ندرت در آن برگزار میشود اما به عنوان یک اثر ملی ثبت شده است.
