وادی السلام نجف را بزرگترین و البته قدیمی ترین قبرستان جهان نامیده اند. هر چند منبع موثقی برای این ادعا وجود ندارد. بعد از اسلام و پس از شهادت حضرت علی (ع) و دفن ایشان، به سبب مجاورت مزار ایشان با وادی السلام. این قبرستان به خصوص برای شیعیان اهمیت یافت. تخمین ها میگویند وادی السلام قریب به 6 میلیون قبر دارد.
وادی السلام کجاست؟
وادی السلام نجف، از جنوب به بارگاه مطهر امام علی (ع)، از شمال به منطقه حی المهندسین و خیابان علی بن ابیطالب، از شرق به جاده نجف - کربلا و از جانب غرب به «بحر النجف» محدود می شود.
قدمت وادی السلام
این که چه زمانی از این سرزمین به عنوان قبرستان استفاده شد مشخص نیست. برخی آن را حتی به زمان حضرت حضرت آدم (ع) میرسانند. عقیده ای است که فرشتگان در این مکان بر آدم سجده نمودند. اما چیزی که قطعی است قدمت وادی السلام به پیش از ظهور اسلام باز میگردد. در تفسیر اطیب البیان در ذیل آیه ۲۹ سوره مبارکه مومنون نیز گفته شده که قبر حضرت آدم (ع) و حضرت نوح (ع) در همین قبرستان وادی السلام میباشد. هنگامی که حضرت نوح (ع) در آن طوفان معروف سوار بر کشتی بود دعا کرد و از خداوند خواست که آنها را در سرزمینی مبارک فرود آورد و خداوند ایشان را بر کوه جودی که همان نجف میباشد فرود آورد ، سپس حضرت نوح (ع) در کنار قبر حضرت آدم (ع) برای خود قبری آماده نمود و بین آن دو نیز قبری برای وصی پیامبر آخرالزمان مهیا کرد که بنابر روایات محل دفن امیرالمومنین علی (ع) میباشد.(برگرفته از تفسیر اطیب البیان صفحه ۳۸۵)
نام وادی السلام از کجا آمد؟
روایت است که در شب معراج پیامبر اسلام (ص) در مسیر عبور خود از نجف، در این محل توقف کرده و جبرئیل به پیامبر (ص) فرمودند: این سرزمین، وادی السلام است و هر کس در آن دفن شود، از عذاب قبر و فشار برزخ در امان خواهد بود. همچنین در جلد سوم کتاب اصول کافی هم گفتگویی میان حبه العرنی و حضرت علی (ع) آمده که در آن به نام وادی السلام اشاره شده است. و روایت این است:
الکافی - چاپ اسلامی جلد۳ صفحه ۲۴۳
حَبَّةَ الْعُرَنِيِ قَالَ: خَرَجْتُ مَعَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ ع إِلَى الظَّهْرِ. فَوَقَفَ بِوَادِي السَّلَامِ كَأَنَّهُ مُخَاطِبٌ لِأَقْوَامٍ فَقُمْتُ بِقِيَامِهِ حَتَّى أَعْيَيْتُ ثُمَّ جَلَسْتُ حَتَّى مَلِلْتُ ثُمَّ قُمْتُ حَتَّى نَالَنِي مِثْلُ مَا نَالَنِي أَوَّلًا ثُمَّ جَلَسْتُ حَتَّى مَلِلْتُ ثُمَّ قُمْتُ وَ جَمَعْتُ رِدَائِي فَقُلْتُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ إِنِّي قَدْ أَشْفَقْتُ عَلَيْكَ مِنْ طُولِ الْقِيَامِ فَرَاحَةَ سَاعَةٍ. ثُمَّ طَرَحْتُ الرِّدَاءَ لِيَجْلِسَ عَلَيْهِ فَقَالَ لِي يَا حَبَّةُ إِنْ هُوَ إِلَّا مُحَادَثَةُ مُؤْمِنٍ أَوْ مُؤَانَسَتُهُ قَالَ قُلْتُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ وَ إِنَّهُمْ لَكَذَلِكَ قَالَ نَعَمْ وَ لَوْ كُشِفَ لَكَ لَرَأَيْتَهُمْ حَلَقاً حَلَقاً مُحْتَبِينَ. يَتَحَادَثُونَ فَقُلْتُ أَجْسَامٌ أَمْ أَرْوَاحٌ فَقَالَ أَرْوَاحٌ وَ مَا مِنْ مُؤْمِنٍ يَمُوتُ فِي بُقْعَةٍ مِنْ بِقَاعِ الْأَرْضِ إِلَّا قِيلَ لِرُوحِهِ الْحَقِي بِوَادِي السَّلَامِ وَ إِنَّهَا لَبُقْعَةٌ مِنْ جَنَّةِ عَدْنٍ.
حَبَّه عُـرَنی میگوید: همراه امیرالمؤمنین علی(ع) برای نماز ظهر بیرون رفتم. ایشان در وادی السلام توقف کردند و گویا با گروهی سخن میگفتند. من هم به احترام ایشان ایستادم تا خسته شدم، سپس نشستم تا ملول شدم، دوباره برخاستم و همان رنج اول به من رسید، باز نشستم تا خسته شدم. سپس برخاستم و ردای خود را جمع کردم و گفتم: (ای امیرالمؤمنین! از طولانی شدن ایستادن شما نگران شدم، کمی استراحت کنید.) و ردای خود را پهن کردم تا روی آن بنشینند. امام به من فرمودند: (ای حَبّه! این جز گفتگو با مؤمن یا انس گرفتن با او نیست.) گفتم: (ای امیرالمؤمنین! آیا واقعاً آنها اینجا هستند؟) فرمودند: (آری، اگر پرده برداشته شود، آنها را حلقهوار میبینی که گرد هم نشستهاند و با هم گفتگو میکنند). پرسیدم: (آیا اینها اجساد هستند یا ارواح؟) فرمودند: (ارواح هستند. هیچ مؤمنی در هیچ نقطهای از زمین نمیمیرد مگر اینکه به روح او گفته میشود: به وادی السلام بپیوند. اینجا قطعۀای از بهشت عدن است.)
به واسطه این مستندات می توان ادعا کرد که در دوران صدر اسلام نیز عبارت وادی السلام مصطلح بوده است. اما برای پیش از آن هنوز مدرک معتبری بدست نیامده است.
این افراد در وادی السلام مدفون هستند
در جدول زیر به معرفی مختصر برخی از مهمترین افرادی که در این قبرستان آرمیده اند پرداخته ایم.
| دسته بندی | نام شخصیت (ملیت) | دوره تاریخی | توضیح مختصر |
|---|---|---|---|
| مذهبی | امام علی (ع) (حجاز) | صدر اسلام | حرم حضرت امیر المومنین در کنار قبرستان وادی السلام واقع شده است. |
شیخ طوسی (ایران) | قرن 5 قمری | بنیانگذار حوزه علمیه نجف، از بزرگترین فقهای شیعه | |
علامه حلی (عراق) | قرن 8 قمری | فقیه و متکلم برجسته شیعه، آثارش پایه فقه جعفری است. | |
آیتالله قاضی (ایران) | قرن 13 قمری | عارف و استاد اخلاق، استاد علامه طباطبایی. | |
حضرت هود | قبل از میلاد مسیح | پیامبر الهی | |
| حضرت صالح | قبل از میلاد مسیح | پیامبر الهی | |
| سلمان فارسی (ایران) | صدر اسلام | از صحابه پیامبر (ص)، اولین ایرانی مسلمان | |
| میثم تمار (نهروان) | صدر اسلام | از یاران وفادار امام علی (ع)، به شهادت رسید | |
حذیفه بن یمان (یمن) | صدر اسلام | از یاران پیامبر (ص) و امام علی (ع) | |
مالک اشتر (یمن) | صدر اسلام | فرمانده شجاع امام علی (ع) در جنگهای صدر اسلام | |
| شهدای معاصر | شهید صدر اول (عراق) | قرن 14 قمری | مرجع تقلید شیعه، به شهادت رسید |
شهید صدر دوم (عراق) | قرن 14 قمری | مرجع تقلید شیعه، به شهادت رسید | |
شهید آیت الله حکیم (عراق) | قرن 14 قمری | از مراجع بزرگ نجف، رهبر مبارزات ضد استعماری | |
| عرفا و اخلاقیون | سید احمد کربلایی (عراق) | قرن 13 قمری | استاد عرفان و اخلاق، از شاگردان سید علی قاضی |
شیخ محمد بهاری (ایران) | قرن 13 قمری | از عرفای برجسته شیعه، تأثیرگذار در سلوک معنوی | |
| شخصیت های تاریخی | رئیسعلی دلواری (ایران) | قاجاریه | قهرمان مبارزه با استعمار انگلیس، پیکر پس از شهادت به نجف منتقل شد. |
دلیل اهمیت وادی السلام چیست؟
وادی السلام علاوه بر این که از بزرگترین قبرستانهای جهان به شمار می رود و قدمتی طولانی دارد محل رجوع اولیا الهی و صالحان در آخر الزمان است. منبر حضرت حجت را در خود جای داده، آرامگاه بسیاری از علما، زعما و بزرگان شیعه است و دلایلی دیگر که در ادامه بیشتر از آن ها می گوییم.
آرامگاه بزرگان شیعه و پیامبران و اولیاء الهی
بسیاری از بزرگان مذهبی، سیاسی و اجتماعی شیعه در این قبرستان مدفونند. (که تعدادی از آن ها در همین مقاله معرفی شده اند). علاوه بر اینها وجود مزار پیامبران بزرگ الهی نظیر حضرت صالح (ع) و حضرت هود (ع) در این قبرستان بر اهمیت آن افزوده است.
محل تجمع ارواح مومنین
این روایت از امام صادق (ع) نقل است که:
الكافي جلد2 صفحه 539
عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عُمَرَ رَفَعَهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قُلْتُ لَهُ إِنَّ أَخِي بِبَغْدَادَ وَ أَخَافُ أَنْ يَمُوتَ بِهَا فَقَالَ مَا تُبَالِي حَيْثُمَا مَاتَ أَمَا إِنَّهُ لَا يَبْقَى مُؤْمِنٌ فِي شَرْقِ الْأَرْضِ وَ غَرْبِهَا إِلَّا حَشَرَ اللَّهُ رُوحَهُ إِلَى وَادِي السَّلَامِ قُلْتُ لَهُ وَ أَيْنَ وَادِي السَّلَامِ قَالَ ظَهْرُ الْكُوفَةِ أَمَا إِنِّي كَأَنِّي بِهِمْ حَلَقٌ حَلَقٌ قُعُودٌ يَتَحَدَّثُونَ.
راوی میگوید: به امام صادق (ع) عرض کردم: برادرم در بغداد است و میترسم در آنجا بمیرد. امام فرمودند: نگران نباش؛ فرقی نمیکند مؤمن کجا بمیرد، چرا که خداوند روح هر مؤمنی را از شرق و غرب زمین به وادیالسلام منتقل میکند. راوی پرسید: وادیالسلام کجاست؟ امام فرمودند: پشت کوفه است. گویی آنها (ارواح مؤمنان) را میبینم که حلقهحلقه نشستهاند و با هم گفتوگو میکنند.
به استناد این حدیث مهم نیست مؤمن در کدام نقطهی زمین از دنیا برود؛ روح او پس از مرگ به یک نقطه خاص یعنی وادیالسلام منتقل میشود. نکته ظریف دیگر این که امام صادق (ع) با رد دغدغه راوی در مورد محل دفن (بغداد یا جای دیگر)، به روحمداری در جهان پس از مرگ تأکید دارد؛ مکان دفن بدن خاکی ملاک نیست. مهم محل اجتماع ارواح است.
وادی السلام در هنگامه ظهور
وادی السلام یکی از مناطقی است که در تحولات آخرالزمان نقش دارد. حضرت حجت (عج) در هنگام حرکت به سوی کوفه یعنی پایتخت حکومت خود از این قبرستان عبور می کنند و برای مدتی در آن توقف می نمایند. مقام حضرت حجت (عج) که در ادامه همین مقاله آن را معرفی می کنیم به این موضوع ارتباط مستقیم دارد. در قضیه رجعت نیز بسیاری از افرادی که به دنیا باز می گردند در قبرستان وادی السلام گرد حضرت جمع می شوند.
مقام صاحب الزمان (عج)، منبر حضرت حجت (عج)
مقام امام زمان(عج) در وادی السلام یکی از قدیمی ترین جایگاه های منتسب به حضرت حجت (عج) است. در روایات آمده که ایشان پس از ظهور، از این مکان به سمت پایتخت خود یعنی شهر کوفه حرکت می کنند. امام صادق(ع) مكرر به اين نقطه تشريف آورده، در آن جا نماز گزارده، آن جا را به عنوان محل منبر حضرت قائم (عج) معرفي فرموده است.
وادی السلام، محل رجعت اولیا الله و صالحان
امام صادق (ع) میفرماید:
بحار الأنوار - ط دارالاحیاء التراث جلد52 صفحه 326
کَأَنّی اَنْظُرُ اِلَی الْقائِمِ عَلی مِنْبَرِ الْکُوفَةِ وَحَوْلَهُ اَصْحابُهُ ثَلاثُ مِائَةٍ وَثَلاثَةَ عَشَرَ رَجُلاً عِدَّةَ اَهْلِ بَدْرٍ، وَهُمْ اَصحابُ الاَلْوِیَةِ، وَهُمْ حُکّامُ اللّهِ فی اَرضِهِ عَلی خَلْقِهِ؛
گویی قائم را بر فراز منبر کوفه می بینم که ۳۱۳ تن یارانش ـ به تعداد اصحاب بدر ـ در اطراف او حلقه زده اند، که آنها پرچمداران و فرمانروایان خداوند در روی زمین در میان بندگان خدایند.
انبیا و اولیایی همچون حضرت صالح (ع) و حضرت هود (ع) که در وادیالسلام مدفوناند، در زمان رجعت همراه مؤمنان و یاران خاص حضرت (عج)، در همینجا گرد خواهند آمد.
زیارتنامه قبرستان وادی السلام
آنقدری که ما جست و جو کردیم، زیارتنامه ای برای این قبرستان پیدا نشد، اما میتوانید در هنگامی که وارد این قبرستان شدید همان زیاراتی که در زیارت اهل قبور وارد شده است را بخوانید.
