ایشان از شیعیان امام جواد (ع) و امام هادی (ع) هستند که در ادامه به صورت مفصل به زندگانی و جایگاه ایشان نزد معصومین (ع) و شیعیان میپردازیم
نسب ایشان به امام حسن (ع) میرسد
ظاهرا همه بر این نظرند که ایشان با چهار یا پنج پشت به آقا امام حسن (ع)، آقا امیرالمونین (ع) و رسول الله (ص) میرسند.
ماژول نقل قول
عنوان: نجاشى دربارۀ نسب وى مىنويسد: (رجال النجاشى، ج 2، ص 67، ش 651).[1]
قول: «هنگامى كه جنازۀ او را براى غسل برهنه مىكردند، در جيب لباس وى نوشتهاى يافتند كه در آن، نسبش، اين گونه ذكر شده بود: من ابوالقاسم، عبدالعظيم بن عبداللّه بن على بن حسن بن زيد بن على بن حسن بن على بن ابىطالب هستم.»
طبق نقل نجاشی ایشان با پنج پشت به امام حسن (ع) میرسند.
زمان تولد و وفات شاه عبدالعظیم حسنی (ع)
- طبق نظر قوی تر ایشان در روز پنجشنبه، چهارم ماه ربيع الآخر سال 173 ق.، در زمان هارونالرشيد به دنیا آمدند.تولد حضرت (ع) در خانه جدش امام حسن (ع) صورت گرفته است.
- در روز آدينه پانزدهم شوّال المكرّم سال 252 ق وفات نموده اند. احتمالا ایشان حدود 79 سال داشته اند.
درباره نحوه وفات یا شهادت شاه عبدالعظیم حسنی اختلاف وجود دارد
طبق نقل هایی که وجود دارد احتمال وفات ایشان بیشتر است اما نکته ای که بنظر حائز اهمیت است اینکه:
- بر اساس برخی از نقل ها ایشان مغضوب خلیفه بودند.
- در زمان حضورشان در شهر ری هم آرام آرام مردم ایشان را شناخته بودند و ایشان محبوبیت پیدا کرده بودند. روایتی که قبل تر هم اشاره کردیم شاهد این موضوع است. (امام فرمودند اگر در امر دین سوالی داشته پیش عبدالعظیم برو و سلام ما را هم به او برسان)
با در نظر گرفتن این دو مورد امکان شهید کردن ایشان هم توسط خلیفه وجود دارد.
شاه عبدالعظیم حسنی (ع) حضور کدام امامان را درک کرده اند؟
با توجه به سال تولد و وفات، ایشان قطعا در دوران امام کاظم (ع) تا امام حسن عسکری(ع) زندگی کرده اند. اما:
- در دوره امامت امام کاظم (ع) ایشان خردسال بوده اند.
- ظاهرا احادیثی را هم از امام رضا (ع) نقل کرده اند اما اعتبار این احادیث محل اختلاف است.
- محضر امام جواد (ع) و بویژه امام هادی (ع) را درک کرده اند و از هر دو بزرگوار حدیث نقل کرده اند.
- طبق یکی از روایات ایشان دوره امامت امام حسن عسکری (ع) را درک نکرده اند اما ممکن است قبل از وفات یا شهادت به محضر ایشان رسیده باشند.
جایگاه ویژه عبدالعظیم حسنی نزد اهل بیت (ع)
برای درک جایگاه ایشان در ادامه چند روایت را بازگو میکنیم:
1.ارجاع دادن شیعیان در امورد دینی به ایشان توسط امام (ع)
ماژول نقل قول
صاحب بن عبّاد در رسالهاى كه در شرح حال حضرت عبدالعظيم نوشته است، در وصف ايشان مىگويد: «ابوتراب رويانى، روايت كرد كه شنيدم ابوحمّاد رازى مىگفت: خدمت امام هادىدر سامرّا رسيدم و مسائلى از حلال و حرام از ايشان پرسيدم. امام به پرسشهاى من پاسخ داد و هنگامى كه خواستم از ايشان خداحافظى كنم، به من فرمود: يا أبا حَمّاد! إذا أَشكلَ عَلَيك شَىءٌ مِن أمرِ دينِك بِناحِيتِك فَسْئَل عَنهُ عبدالعظيم بنَ عبدالله ِ الحَسَنِى و أقرِئهُ مِنّى السَّلامَ؛ اى ابوحمّاد، هنگامى كه چيزى از امور دينى در سرزمين تو، براى تو مشكل شد، از عبدالعظيم بن عبداللّه حسنى بپرس و سلام مرا به او برسان.» (شناختنامه حضرت عبدالعظيم حسنى (ع) و شهر رى، «مجموعه رسالههاى خطّى و سنگى: صاحب بن عبّاد، رسالة فى فضل عبدالعظيم (ع)»
2.تایید عقاید ایشان توسط امام هادی (ع)
ماژول نقل قول
از عبدالعظيم حسنى (ع)، اين گونه نقل شده است: «بر امام خويش، على بن محمد بن على بن موسى بن جعفر بن محمد بن على بن حسين بن على (ع) درآمدم. چون مرا ديد فرمود: اى اباالقاسم، تو بهحق دوست مايى. گفتم اى پسر رسول الله، مىخواهم دينم را بر تو عرضه كنم كه اگر تصديق فرمايى بر آن استوار باشم تا به ديدار خدايم بشتابم. چون عقيدۀ خود عرضه كردم، فرمود: اى اباالقاسم، به خدا سوگند اين دين خدايى است كه براى بندگانش خواسته است. پس بر آن استوار باش كه خداوند تو را به گفتار ثابت در دنيا و آخرت استوار گرداند.» (كمالالدين، ج 2، ص 379-380؛ بحار الانوار، ج 3، ص 41).
3. کسی که عبدالعظیم (ع) را زیارت کند مانند کسی است که امام حسین (ع) را زیارت کرده
ماژول روایت
شيخ صدوق، از محمد بن يحيى عطّار كه در رى مى زيست، نقل كرده است: خدمت امام هادى (ع) رسيدم. از من پرسيد: «كجا بودى؟» گفتم: حسين بن على (ع) را زيارت كردم. امام (ع) فرمود: «أما إنَّك لَو زُرتَ قَبرَ عبدالعظيم عِندَكم كنتَ كمَن زارَ الحُسَينَ بنَ عَلِى (ع)؛ بدان كه اگر قبر عبدالعظيم را در شهر خودت زيارت كنى، مانند كسى هستى كه حسين بن على (ع) را زيارت كرده باشد.» (ثواب الأعمال، ص 124).
چرا ایشان به شهر ری مهاجرت کردند؟
- برخی علت مهاجرت ایشان را برای فرار از حکومت عباسی میدانند.
- برخی دیگر علت این هجرت را برای تبلیغ دین اسلام میدانند.
ماژول نقل قول
صاحب بن عبّاد اینگونه مىنويسد که: «عبدالعظيم حسنى (ع) از بيم سلطان به گردش در شهرها در كسوت پيك پرداخت. آنگاه پس از ساليانى سكونت در طبرستان (منتقلة الطالبية، ص 157) به رى آمد و در محلۀ ساربانان در خانۀ مردى شيعى در سَكَّة المَوالى سكونت كرد و در سرداب خانۀ او به عبادت خدا مشغول شد. روز را روزه مى گرفت و شب به عبادت برمى خاست. و پنهان و ناشناس از خانه بيرون مى آمد و به زيارت قبرى مى رفت كه امروز رو به روى قبر ايشان است و ميان اين دو قبر راه است. و مى فرمود: اين، قبر مردى از فرزندان امام كاظم (ع) است. و اين چنين خبر عبدالعظيم حسنى (ع) به شيعيان رسيد؛ تا آنكه اكثر شيعيان از حضور ايشان باخبر شدند.» (خاتمة مستدرك الوسائل، رسالۀ صاحب بن عبّاد).
علت اینکه به ایشان «شاه» عبدالعظیم حسنی میگویند چیست؟
این نوع خطاب بخاطر جایگاه دنیوی وتاریخی ایشان نیست بلکه بخاطر جایگاه و جلالت معنوی ایشان است. همانطور که به امام علی (ع) «شاه مردان» یا به امام رضا (ع) «شاه» خراسان میگوییم.
خیلی مهم است که از زندگانی ایشان درس بگیریم
درست است که روایات خیلی زیادی درباره زندگانی ایشان نداریم. اما یکی از مسائلی که بیشتر توجه مرا جلب کرد روایت بالا بود. ایشان عقاید خودشان را به امام (ع) عرضه کردند تا ببینند این عقاید صحیح است یا خیر. خیلی مسئله مهمی است. گاهی ممکن است که پیش خود فکر کنیم که الحمدلله توحید و امامت و معاد را که قبول داریم، نماز و روزه هم که میخوانیم و تمام، نه اینطور نیست!
آیا ما واقعا با تعقل اسلام را پذیرفته ایم؟!
هیچ شکی در آن نیست که دین حق دین اسلام است. اما هر کدام از عقاید اسلامی برای خودش دلیل دارد. اگر ما بدون دانستن این دلایل دین اسلام را بپذیریم چه فرقی داریم با آن مسیحی یا یهودی که طبق دین اجداد خود مسیحی یا یهودی شده. توصیه میکنم هر قدر که میتوانیم برای تفکر در توحید، نبوت، امامت و عقاید اسلامی وقت بگذاریم. تا با عقلمان به دین اسلام برسیم و روز به روز شناختمان را از دین کامل تر کنیم.
[1]دانشنامه ری، محمدی ریشهری، محمد، قم, مؤسسه علمی فرهنگی دار الحديث. سازمان چاپ و نشر، ۱۳۹۸ هجری شمسی، جلد ۱ صفحه ۵۷۲
