حرم سامرا، منزل و مدفن امام هادی و امام حسن عسکری علیهم السلام
حرم عسکریین (ع) در شهر سامرا مدفن دو امام بزرگوار شیعه، امام هادی (ع) و امام حسن عسکری (ع) است. وجه تسمیه عسکریین به دلیل اقامت این بزرگواران در منطقه نظامی (عسکر) سامرا، مرکز حکومت عباسیان بکار برده می شود. علاوه بر این دو امام، قبور بزرگواران دیگری نیز در این حرم جای گرفته اند.
چه کسانی در حرم عسکریین (ع) دفن شدهاند؟
این حرم، علاوه بر امامان دهم و یازدهم شیعیان، آرامگاه شمار زیادی از اعضای خاندان پیامبر (ص) و علمای بزرگ است. که در ادامه به معرفی آن ها می پردازیم.
مدفونان در داخل ضریح اصلی
در داخل ضریح، چهار قبر مشخص وجود دارد:
- امام هادی (ع) و امام حسن عسکری (ع).
- نرجس خاتون (س): همسر امام حسن عسکری (ع) و مادر امام زمان (عج).
- حکیمه خاتون (س): دختر امام جواد (ع) و عمه امام حسن عسکری (ع).
- حسین بن علی الهادی (ع): برادر امام حسن عسکری (ع).
افراد دیگری هم در ضریح یا اطراف آن مدفون اند اما محل دقیق قبر آن ها مشخص نیست که عبارتند از
- سمانه بنت علی (مشهور به سمانه مغربیه): مادر امام هادی (ع).
- داوود بن قاسم: از نوادگان جعفر طیار.
- جعفر بن علی (معروف به جعفر کذاب): برادر امام حسن عسکری (ع).
- حُدیث: مادر امام حسن عسکری (ع) که بنا به نقلی کنار پای حضرت هادی دفن شدند
سایر مدفونان در دیگر نقاط حرم
تعدادی از علما و سادات در اطراف حرم و رواقهای آن به خاک سپرده شدهاند که از جمله میتوان به این افراد اشاره کرد:
- آیتالله حاج آقا رضا همدانی (صاحب مصباح الفقیه).
- میرزا محمد حسین شیرازی.
- احمدخان دنبلی و فرزندش حسینقلی خان دنبلی و چندین عالم دیگر که نام آنها در تاریخچه حرم ثبت شده است.
چه شد که خانه امام هادی (ع) و امام حسن عسکری (ع) تبدیل به حرم شد
حرم عسکریین در محل خانه امام هادی و امام حسن عسکری بنا شد. این امامان به اجبار خلفای عباسی در این شهر سکونت داشتند. پس از شهادت، پیکر مطهر آنان در همین خانه دفن شد و تا سالها، مردم از پشت پنجرهای به زیارت قبر میپرداختند.
سرداب غیبت نقطه وصل حرم و حضرت صاحب الزمان (عج)
سرداب امام زمان (غیبت) در ضلع غربی حرم واقع شده و در حقیقت بخشی از همان خانه مسکونی امامان بود که به عنوان محل عبادت استفاده میشد. بر اساس باور شیعیان، این مکان، محل زندگی و همچنین نقطه آغاز غیبت حضرت مهدی (عج) است. به همین دلیل، این سرداب برای شیعیان از تقدس و احترام ویژهای برخوردار است و زیارت آن بخشی از برنامههای زائران سامرا میباشد.
سرگذشت حرم عسکریین در طول تاریخ
این حرم در طول تاریخ شاهد حوادث زیادی بوده است:
ساخت و بازسازیهای پیاپی: نخستین گنبد در سال ۳۲۸ قمری ساخته شد و حکمرانان مختلفی در طول تاریخ مانند دیلمیان، سلجوقیان و صفویان به تعمیر و توسعه آن همت گماردند.
حادثههای تخریبی: حرم در سالهای ۱۴۲۷ و ۱۴۲۸ قمری، هدف حملات تروریستی قرار گرفت و خسارات سنگینی دید. همچنین در سال ۱۴۳۵ قمری حمله ناکام دیگری توسط گروه تروریستی داعش برای تخریب حرم صورت گرفت.
بازسازی مجدد: پس از این حملات، ستاد بازسازی عتبات عالیات مسئولیت بازسازی اساسی حرم را بر عهده گرفت و در نهایت در سال ۱۴۳۸ قمری، ضریح جدید نصب شد.
تحولات معماری و توسعه حرم مطهر سامرا
- حرم مطهر سامرا در گذشته دارای سه صحن متمایز با کارکردهای ویژه بود: صحن امامین، صحن مصلی و صحن غیبت. این فضاها در کنار رواقهای تاریخی، مجموعه اولیه حرم را تشکیل میدادند.
- در دوره قاجار و با حمایت مالی امیرکبیر و اجرای شیخ عبدالحسین تهرانی، گنبد حرم طلا کاری و تزئینات جدیدی از جمله سنگهای مرمر سبز به رواقها و فضای داخلی افزوده شد.
- در دوران معاصر، با برداشته شدن دیوارهای جداکننده، سه صحن قدیمی به حیاطی یکپارچه تبدیل شدند. همزمان، رواقهای تاریخی پس از بازسازی، با نامهایی چون امام هادی(ع)، امام حسن عسکری(ع)، صاحبالزمان(عج) و شهدا، سازماندهی و فعال شدند.
- هسته اصلی و تاریخی این مجموعه، «سرداب غیبت» و فضای پیرامون آن است که بخشی از منزل امام عسکری(ع) محسوب میشود که پیوند معنوی مکان با عصر غیبت را حفظ کرده است.
