در این مقاله در قدم اول به احادیث فضیلت ماه رمضان و اعمال آن و در قدم دوم به نکات معرفتی و سوالاتی درباره فضیلت این ماه میپردازیم ، پاسخ به سوالاتی از این قبیل که: بهترین عمل در ماه رمضان چیست؟ یا اینکه اینهمه در روایات از ثواب گفته شده، ثواب دقیقا یعنی چه؟
خطبه رسول خدا درباره فضیلت ماه رمضان
رسول خدا صلیاللهعلیهوآله در آخرین جمعه ماه شعبان برای مردم خطبه خواندند. پس حمد و ثنای الهی را بهجا آوردند و فرمودند:
1. در آن شبی است بهتر از هزار ماه
ای مردم! ماهی بر شما سایه افکنده که در آن شبی است بهتر از هزار ماه؛ و آن ماه رمضان است.
2.خواندن نماز در یکی از شب های آن مساوی با هفتاد شب دیگر ماه ها
خداوند روزه آن را واجب کرده و قیام (شبزندهداری) در یکی از شبهای آن را بهصورت نماز مستحبی، همسنگ نماز مستحبی هفتاد شب در دیگر ماهها قرار داده است.
3.عمل به یک خصلت نیکو در این ماه برابر است با انجام یک فریضه واجب
و هر کس در این ماه یک خصلت از خصلتهای خیر و نیکی را بهصورت مستحب انجام دهد، پاداش کسی را دارد که یک فریضه از فرائض الهی را انجام داده باشد؛ و هر کس در آن یک فریضه الهی را انجام دهد، مانند کسی است که در غیر این ماه هفتاد فریضه انجام داده است.
4. افزایش روزی و پاداش ویژه صبر در ماه رمضان
این ماه، ماه صبر است و پاداش صبر، بهشت است. و ماه همدلی و مواسات است. ماهی است که خداوند در آن روزیِ مؤمن را افزایش میدهد.
5. اجر ویژه برای افطاری دادن در این ماه
هر کس در این ماه، روزهدار مؤمنی را افطار دهد، برای او نزد خداوند پاداش آزاد کردن یک بنده و آمرزش گناهان گذشتهاش خواهد بود.
گفتند: ای رسول خدا! همه ما توانایی افطار دادن به روزهدار را نداریم.
فرمود: خداوند کریم است و این پاداش را به کسی هم میدهد که جز جرعهای شیر، یا شربتی از آب گوارا، یا چند دانه خرما که بیش از آن توان ندارد، برای افطار دادن نیابد.
6. ثواب ویژه آسان گرفتن بر بردگان در ماه رمضان
و هر کس در این ماه بر مملوک خود آسان بگیرد، خداوند حساب او را آسان میکند. (شاید بتوان گفت که امروزه این موضوع برای صاحب کاران هم صدق میکند)
7.آثار و برکات خاص آغاز، میانه و پایان این ماه
این ماهی است که آغازش رحمت است، میانهاش مغفرت است و پایانش اجابت (دعا) و آزادی از آتش. و شما از چهار خصلت بینیاز نیستید: دو خصلت که با آن خدا را خشنود میکنید و دو خصلت که از آن بینیاز نیستید. اما آن دو که خدا را با آن خشنود میکنید: گواهی به یگانگی خدا (لا إله إلا الله) و گواهی به رسالت محمد صلیاللهعلیهوآله است. و اما آن دو که از آن بینیاز نیستید: اینکه در این ماه از خداوند حاجتها و بهشت را درخواست کنید، و از او عافیت بخواهید و از آتش به او پناه ببرید.
منبع رویات: الکافي,جلد 4,صفحه 66
روایت دیگری از رسول خدا (ص)
رسول خدا صلیاللهعلیهوآله فرموند:
8.گشوده شدن در های آسمان از شب اول ماه رمضان
درِهای آسمان در نخستین شب ماه رمضان گشوده میشود و تا آخرین شب آن بسته نمیگردد.
9.ثواب خاص نماز در شب های ماه رمضان
هیچ بندهای نیست که در یکی از شبهای آن نماز بگزارد، مگر آنکه خداوند در برابر هر سجده، هزار و پانصد حسنه برای او مینویسد و برای او در بهشت خانهای از یاقوت سرخ بنا میکند که هفتاد هزار در دارد و برای هر در، دو لنگه از طلا آراسته قرار داده شده است.
و برای هر سجدهای که در شب یا روز بهجا آورد، درختی برای اوست که سوارهنظام در سایه آن (به مدت طولانی) حرکت میکند.
10. بخشش همه گناهان با گرفتن روزه روز اول ماه رمضان
و هنگامی که روز نخست ماه رمضان را روزه بگیرد، خداوند همه گناهانی را که پیش از آن تا آن روز انجام داده است میآمرزد، و این (روزه) کفارهای است تا همانند آن روز از سال آینده.
11. آمرزش طلبیدن هفتاد هزار فرشته برای روزه دار هر روز این ماه
و برای هر روزی که از ماه رمضان روزه بدارد، در بهشت قصری خواهد داشت که هزار در از طلا دارد. و هفتاد میلیون فرشته برای او آمرزش میطلبند که هر صبح تا هنگام حجاب (پوشیده شدن/پایان وقت مقرر) برای او استغفار میکنند.
منبع: مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل , جلد7 , صفحه421
حدیث آقا امام رضا (ع) در فضیلت ماه رمضان
شیخ صدوق به سند معتبر، از حضرت رضا (عَلَيهِ السَّلَامُ) از پدران بزرگوارش، از حضرت امیر المؤمنین (عَلَيهِ السَّلَامُ) روایت کرده که:
12.ماه رمضان بهترین ماه ها و روزهایش ...
ای مردم ماه خدا با برکت و رحمت و آمرزش به سوی شما روی آورده، ماهی که نزد خدا بهترین ماه ها، و روزهایش بهترین روزها، و شبهایش بهترین شبها و ساعاتش بهترین ساعت هاست.
13.نفس کشیدن و خوابیدن در این ماه عبادت است
و آن ماهی است که شما را در آن به سوی میهمانی خدا خوانده اند، و در آن از اهل کرامت خدا شده اید، نفس های شما در آن ماه پاداش تسبیح، و خواب شما ثواب عبادت است.
14.دعا و اعمال در این ماه پذیرفته است
و اعمال شما پذیرفته، و دعاهای شما مستجاب است.
توصیه هایی از رسول خدا (ص) درباره ماه رمضان در ادامه روایت
، از پروردگار خویش با نیّت های صادقانه و دل های پاکیزه از گناهان و صفات ناپسند درخواست کنید که به شما برای روزه داشتن در آن و تلاوت قرآن توفیق دهد، همانا بدبخت و بدعاقبت کسی است که در این ماه بزرگ از آمرزش خدا محروم شود. و به گرسنگی و تشنگی در این ماه، تشنگی و گرسنگی روز قیامت را به یاد آرید، به تهیدستان و از کارافتادگان صدقه دهید، پیران خود را تعظیم و به کودکان مهربانی روا دارید، خویشان خود را نوازش کنید و زبانهای خود را از آنچه نباید گفت بازدارید و دیده های خویش را از آنچه نگاه به آن روا نیست فرو پوشید، و گوش های خود را از انچه شنیدنش بر شما سزاوار نیست بازدارید، با یتیمان مهربانی کنید، تا بعد از شما با یتیمان شما مهربانی کنند. از گناهان خود به سوی خدا توبه کنید، دست های خود را در اوقات نماز به دعا بردارید، زیرا وقت نماز بهترین ساعت هاست، حق تعالی در این اوقات به سوی بندگانش به رحمت نظر می کند، به آنان پاسخ می دهد هرگاه او را بخوانند و لبیک می گوید، هرگاه او را ندا دهند اجابت می نماید هرگاه او را بخوانند. ای مردم همانا وجود شما در گرو کرده های شماست پس آن را با آمرزش خواهی از خدا از گرو رها سازید. و پشت شما از گناهان گرانبار است، پس آن را به طولانی ساختن سجده ها سبک کنید، و بدانید حق تعالی به عزّت و جلال خود سوگند یاد کرده، که نمازگزاران و سجده کنندگان در این ماه را عذاب ننماید، و آنان را در قیامت به آتش دوزخ نترساند. كردارتان در آن پذيرفته و دعايتان مستجاب. از خدا بخواهيد با نيات درست و دلهاى پاك كه شما را براى روزه در آن و خواندن قرآن موفق دارد بدبخت آنكه از آمرزش خدا در اين ماه محروم گردد، بگرسنگى و تشنگى خود در آن گرسنگى و تشنگى روز قيامت را ياد كنيد و بر فقراء و مساكين خود صدقه دهيد و بزرگان خود را احترام كنيد و خردان را ترحم كنيد و صله رحم كنيد و زبانها نگهداريد و از آنچه خدا ديدنش را حلال نكرده چشم بپوشيد و آنچه را از شنيدنش حلال نكرده گوش ببنديد و بر يتيمان مردم مهر ورزيد تا بر يتيمان شما مهر ورزند و بخدا از گناهان خود توبه كنيد و در وقت نماز دست بدعا برداريد كه بهترين ساعتها است خدا در آن نظر لطف به بندگان خود دارد بمناجات آنها پاسخ دهد و فرياد آنها را لبيك گويد و درخواست آنها را بدهد و دعاى آنها را مستجاب كند ايا مردم نفس شما گرو كردار شما است آن را باستغفار رها كنيد دوش شما از گناهان شما بار سنگينى دارد بطول سجود آن را سبك كنيد و بدانيد كه خداى تعالى ذكره بعزت خود قسم خورده كه نمازخوانان و ساجدان را عذاب نكند و آنها را روز قيامت بهراس دوزخ نيندازد،
15.افطاری دادن یک روزه دار ثواب آزاد کردن برده ای را دارد
ای مردم هرکه از شما روزه دار مؤمنی را در این ماه افطار دهد، برای او نزد خدا ثواب آزاد کردن بنده و آمرزش گناهان پیشین خواهد بود. بعضی از اصحاب گفتند: یا رسول اللّه همه ما توانایی افطار دادن نداریم، فرمود: از آتش دوزخ بپرهیزید به افطار دادن روزه داران، گرچه به نصف دانه خرما، یا به یک جرعه آب باشد، همانا خدا به هرکه به همین مقدار افطاری دهد، این پاداش را می دهد، حتی اگر توانایی بیشتر از این را نداشته باشد!!
16. آسانی گذر از پل صراط، پاداش خوش اخلاقی در این ماه
ای مردم هرکه اخلاق خود را در این ماه نیکو کند، آسان و راحت بر صراط بگذرد روزی که قدم ها بر ان بلغزد، و هرکه در این ماه بر به کار گرفتن غلام و کنیز خویش آسان گیرد، خدا در قیامت حساب او را آسان کند.
17.ثواب محبت به ایتام در این ماه
هرکه در این ماه شرّ خود را از مردم بازدارد، حق تعالی خشم خویش را در قیامت از او بازدارد و هرکه در این ماه یتیم بی پدری را نوازش کند، خدا در قیامت او را گرامی دارد.
18.فضیلت صله ارحام در ماه رمضان
هرکه در این ماه به خویشان خود صله و احسان کند، خدا در قیامت او را به مهر خود پیوند دهد، و هرکه از خویشان خود احسان را قطع کند، خدا در قیامت رحمت خود را از او بردارد.
19. بیزاری از آتش دوزخ با بجا آوردن نماز واحب در این ماه
هرکه در این ماه نماز مستحب بجا آورد، خدا برای او برات بیزاری از آتش دوزخ ثبت کند. و هرکه در این ماه نماز واجبی را ادا کند، خدا به او پاداش هفتاد نماز واجب را که در ماه های دیگر خوانده شود عطا نماید.
20.سنگینی ترازوی عمل با صلوات
و هرکه در این ماه صلوات بسیار بر من فرستد، خدا ترازوی عمل او را سنگین گرداند، در روزی که ترازوهای عمل سبک باشند.
21.خواندن هر آیه از قرآن برابر با ختم قرآن در دیگر ماه ها
هرکه در این ماه یک آیه از قرآن بخواند، پاداش کسی را دارد که در ماه های دیگر ختم قرآن کرده باشد. این روایت ادامه دارد.
بهترین اعمال در ماه رمضان چیست؟
در ادامه حدیث قبل، امیرالمؤمنین (ع) میفرمایند:
برخاستم و گفتم: ای رسول خدا! برترین اعمال در این ماه چیست؟
فرمود: «ای اباالحسن! برترین اعمال در این ماه، پرهیز از محرمات الهی است.»
منبع: تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة , جلد۱۰ , صفحه۳۱۳
اینهمه در روایات از ثواب اعمال گفته شد، واقعا ثواب به چه معناست؟
بعضی اوقات ما اینطور خیال میکنیم که اعمال ما هر کدام یک وزنی دارد. در روز قیامت یک ترازویی میآوردند و اینها را میگذارند روی ترازوی گناه و ثواب. اما واقعیت اینکه اینطور نیست!
هر کدام از اعمال ما در این دنیا حقیقت و باطنی دارد
شاید این آیه شریفه را شنیده باشید که:
اِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أموال اليتامى ظُلْمَا إِنَّمَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ ناراً
یعنی کسانی که می خورند مال های یتیمان را از روی ستمکاری ، جز این نیست که می خورند درباطن های خود آتش را .
این آیه میخواهد به ما این را بفهماند که خوردن مال یتیم یک باطنی دارد، ظاهرش لذیذ است اما باطنش آتش است سوزاننده است. طبیعی است که این موضوع فقط برای خوردن مال یتیم به ظلم نیست. به قول قدیمی ها «مشت نمونه خروار است» تمام اعمال ما همینطور است.
به همین حقیقت اعمال ما در آخرت میگویند: ثواب عمل یا عقاب عمل
هر عملی که ما در این ماه و در تمام زندگیمان انجام میدهیم حقیقتی دارد که یا ما را حرکت میدهد به سمت بندگی خدا یا به سمت شقاوت و بیچارگی.به بیان دیگر، حقیقتِ اعمال ما هستند که با ما همراه اند و جهان آخرتمان را میسازند و الا از قبل نه هیزم و آتشی هست و نه نهر عسل و باغ بهشتی. بلکه هرچه هست اعمال ماست که با آن ها خواهیم شد.
فضیلت و ظرفیت خاص ماه رمضان برای جبران گذشته و بندگی خدا
ظاهر روایات اینطور است که در این ماه همه چیز طور دیگری است.خیلی مبارک است و در های رحمت الهی در آن گشوده است. ماه میهمانی است و صاحب خانه هم خود خداست. اهل بیت (ع) فرموده اند:
مَنْ لَمْ یُغْفَرْ لَهُ فِی شَهْرِ رَمَضانَ لَمْ یُغْفَرْ لَهُ اِلی قابِلٍ اِلاَّ اَنْ یَشْهَدَ عَرَفَةَ؛
کسی که در ماه رمضان بخشیده نشود، تا سال آینده بخشیده نمی شود، مگر اینکه [روز] عرفه را درک کند
ما در این ماه فرصت داریم تا گذشته خودمان را جبران کنیم و متفاوت از قبل، با آمرزش الهی از ماه رمضان خارج شویم، خیلی عجیب است. به خصوص که در این ماه شب قدری قرار دارد که بهتر از هزار ماه است و تقدیرات یک سال ما در آن رقم میخورد. اما سوال اینجاست، این سفره که پهن است ما چقدر میتوانیم از آن بهره مند شویم؟
چگونه از ماه رمضان بهره بیشتری ببریم؟
راه ها و توصیه های زیادی وجود دارد اما در ادامه به تعدادی از آنها میپردازیم:
1.سعی کنیم در ماه رمضان خلوت کنیم و با خودمان کنار بیاییم
خیلی از ما خواسته یا نا خواسته از خودمان فرار میکنیم. گاهی به خودمان دروغ میگوییم و خودمان را فریب میدهیم. یعنی اگر بیکار بمانیم، 5 دقیقه هم نمیتوانیم با خودمان حرف بزنیم تا ببینیم داریم با نعمت حیات، که خدا در اختیار ما قرار داده چه میکنیم. انسان دوست دارد که با خودش رو راست باشد. ماه رمضان و سحر های آن فرصت خوبی است برای اینکه با خودمان خلوت کنیم و سعی کنیم با خودمان کنار بیایم. و بببینم که واقعا از کجا آمده ایم؟ کجا هستیم؟ و به کجا خواهیم رفت؟
2. ادعیه ماه رمضان را بخوانیم و روی مضامین آن فکر کنیم
یکی از راه ها برای فکر کردن این است که مثلا دعای سحر یا مناجات ابوحمزه ثمالی را هر سحر ماه رمضان به قدی که میل داریم بخوانیم. و روی عبارات و مضامین آن فکر کنیم. ادعیه ای که از معصومین (ع) نقل شده تنها برای خواندن نیست. یک آموزه ها و اعتقاداتی است که در قالب دعا جمع شده است. خیلی از علماء حتی در شب قدر که مهمترین شب سال است. بیش از عبادت و دعا برای تفکر روی موضوعات معم زندگی وقت میگذاشتند.
3.از معصیت خدا دوری کنیم
درست است که خدا بسیار بخشنده است اما گناهان همانطور که قبل تر هم گفتیم، باطنی دارند که به این راحتی ها جبران پذیر نیستند. اجازه بدهیم مثالی برای شما بزنم، آتشی را در نظر بیاورید فرض کنید کسی دستش را در آتش فرو ببرد. طبیعی است که آتش دست را از بین میبرد. گناهان هم همینطور هستند منتها چون خیلی از ما مشغول به دنیا هستیم آثار معاصی را به چشم نمیبینیم.
4. دعا کنیم و از خدا بخواهیم که ما را هم از فیوضات این ماه بهره مند کند
خدا را به حق معصومین (ع) قسم دهیم و از او بخواهیم. دعا خیلی اثر دارد البته به شرطی که واقعا از صمیم قلب باشد و عمل همراه باشد.
