اگر کتاب شریف مفاتیحالجنان را ورق بزنید، میبینید که برای ماه محرم عمل مشترکِ چندانی ذکر نشده و در واقع «روزه گرفتن» تنها عمل مشترک این ماه است که فضیلت زیادی دارد؛ در عوض برای شبها و روزهای خاص این ماه بهویژه دهه اول و روز عاشورا، اعمال و آداب اختصاصی فراوانی سفارش شده است که در ادامه تمام آنها را به زبانی ساده و کاربردی با هم مرور میکنیم.
لیست اعمال ماه محرم
برای اینکه بتوانید در یک نگاه به اعمال این ماه دسترسی داشته باشید، ابتدا لیست کوتاهی از آنها را برایتان آماده کردهایم:
شب اول محرم:
- نماز صد رکعتی (در هر رکعت حمد و توحید)
- نماز دو رکعتی اول (شامل سورههای حمد، انعام و یس)
- نماز دو رکعتی دوم (شامل حمد و ۱۱ مرتبه توحید)
- خواندن دعای هلال اول ماه محرم
روز اول محرم:
1. روزه گرفتن در روز اول محرم
2. خواندن نماز دو رکعتی و دعای مخصوص آن (اللّهمَّ أَنْتَ الْإِلٰهُ الْقَدِیمُ...)
عمل مشترک دهه اول محرم:
1. روزه گرفتن در تمام روزهای دهه اول (به جز روز عاشورا)
روز سوم محرم:
1. روزه گرفتن به نیت روز آزادی حضرت یوسف (ع) از زندان
شب عاشورا (شب دهم):
1. شبزندهداری، عبادت و مناجات تا صبح
2. خواندن صد رکعت نماز مخصوص و گفتن ذکرهای آن (سُبْحَانَ اللّه، وَ الْحَمْدُ للّه...)
3. خواندن چهار رکعت نماز در آخر شب (شامل حمد، آیتالکرسی، توحید، فلق و ناس)
4. خواندن چهار رکعت نماز امیرالمؤمنین (ع) (شامل حمد و ۵۰ مرتبه توحید)
5. گفتن ذکر خدا، فرستادن صلوات زیاد و لعنت کردن دشمنان
6. زیارت امام حسین (ع) و بیدار ماندن در کربلا تا سپیدهدم
روز نهم محرم (تاسوعا):
1. توجه به حال و روز امام حسین (ع) و یارانشان در روز محاصره کربلا
روز عاشورا (روز دهم):
1. کنار گذاشتن کارهای دنیا و ذخیره نکردن آذوقه برای خانه
2. گریه، نوحه، برپایی عزاداری و ماتم برای سیدالشهدا (ع)
3. خواندن زیارت عاشورا
4. نفرین و لعنت کردن قاتلان کربلا
5. گفتن ذکر تسلیت به یکدیگر (أَعْظَمَ اللّه أُجُورَنَا...)
6. خواندن کتابهای مقتل و گریستن بر مصائب
7. آب دادن به مردم و عزاداران حسینی
8. خواندن هزار مرتبه سوره توحید
9. خواندن دعای عشرات
10. خواندن چهار رکعت نماز و دعای مخصوص پیش از ظهر (وقت چاشت)
11. خودداری از خوردن و آشامیدن بدون قصد روزه (تا وقت عصر و افطار با غذای ساده عزاداران)
12. پوشیدن لباسهای ساده، باز کردن دکمهها و بالا زدن آستینها به نشانه مصیبتزدگی
13. هزار مرتبه لعنت کردن قاتلان با ذکر «اللّهمَّ الْعَنْ قَتَلَةَ الْحُسَیْنِ (ع)»
14. یاد کردن از حال اهلبیت و کودکان اسیر کربلا در پایان روز
15. سلام دادن به پیامبر (ص) و ائمه (ع) و خواندن زیارت وارث
روز بیست و پنجم محرم:
1. روزه گرفتن به مناسبت روز شهادت امام زینالعابدین (ع)
در ادامه به اعمال ماه محرم طبق نقل مفاتیح میپردازیم، منتها آن را کمی سادهتر کردهایم.
توضیح کامل اعمال و آداب محرم
۱. اعمال شب اول محرم
این شب، آغاز ماه حزن و اندوه اهلبیت (ع) و شیعیان است. اگر میخواهید از برکات این شب بهرهمند شوید، میتوانید این اعمال را انجام دهید:
- نماز اول: صد رکعت است که در هر رکعت باید سوره حمد و سوره توحید را بخوانید.
- نماز دوم: دو رکعت است؛ در رکعت اول سوره حمد و سوره انعام، و در رکعت دوم سوره حمد و سوره یس را قرائت کنید.
- نماز سوم: دو رکعت نماز که در هر رکعت سوره حمد و یازده مرتبه سوره توحید خوانده میشود. از رسول خدا (ص) روایت شده که اگر این نماز را در شب اول بخوانید و فردایش را روزه بگیرید، مانند کسی هستید که تمام سال را به کار خیر مشغول بوده و تا سال آینده از گناهان محفوظ میمانید.
- دعای هلال ماه: سید ابن طاووس در کتاب خود برای دیدن هلال این ماه، یک دعای مفصل نقل کرده که خواندنش بسیار بافضیلت است.
۲. اعمال روز اول محرم
روز اول محرم در واقع اول سال قمری است. برای این روز دو عمل مهم سفارش شده است:
- روزه گرفتن: حضرت رضا (ع) در روایتی فرمودهاند هر کس در این روز روزه بگیرد و خدا را بخواند، خداوند دعایش را مستجاب میکند؛ درست همانطور که دعای حضرت زکریا را در ناامیدی اجابت کرد.
- نماز و دعا: میتوانید دو رکعت نماز بخوانید و پس از پایان آن، دستهای خود را به آسمان بلند کرده و این دعای زیبا را سه مرتبه زمزمه کنید:
اَللّٰهُمَّ أَنْتَ الْإِلٰهُ الْقَدِيمُ، وَ هٰذِهِ سَنَةٌ جَدِيدَةٌ، فَأَسْأَلُكَ فِيهَا الْعِصْمَةَ مِنَ الشَّيْطانِ، وَ الْقُوَّةَ عَلَىٰ هٰذِهِ النَّفْسِ الْأَمَّارَةِ بِالسُّوءِ، وَ الاشْتِغالَ بِما يُقَرِّبُنِى إِلَيْكَ؛ يَا كَرِيمُ، يَا ذَا الْجَلالِ وَ الْإِکْرامِ، يَا عِمادَ مَنْ لا عِمادَ لَهُ، يَا ذَخِيرَةَ مَنْ لا ذَخِيرَةَ لَهُ، يَا حِرْزَ مَنْ لَاحِرْزَ لَهُ، يَا غِياثَ مَنْ لَاغِياثَ لَهُ، يَا سَنَدَ مَنْ لَاسَنَدَ لَهُ، يَا کَنْزَ مَنْ لَاکَنْزَ لَهُ، يَا حَسَنَ الْبَلاءِ، يَا عَظِيمَ الرَّجاءِ، يَا عِزَّ الضُّعَفاءِ، يَا مُنْقِذَ الْغَرْقىٰ، يَا مُنْجِىَ الْهَلْکَىٰ، يَا مُنْعِمُ يَا مُجْمِلُ يَا مُفْضِلُ يَا مُحْسِنُ، أَنْتَ الَّذِى سَجَدَ لَکَ سَوادُ اللَّيْلِ، وَ نُورُ النَّهارِ، وَ ضَوْءُ الْقَمَرِ، وَ شُعاعُ الشَّمْسِ، وَ دَوِىُّ الْماءِ، وَ حَفِيفُ الشَّجَرِ، يَا اللّٰهُ لَاشَرِیکَ لَکَ. اَللّٰهُمَّ اجْعَلْنا خَيْراً مِمَّا يَظُنُّونَ، وَ اغْفِرْ لَنا مَا لَايَعْلَمُونَ، وَ لَا تُؤاخِذْنا بِما يَقُولُونَ، حَسْبِىَ اللّٰهُ لَا إِلٰهَ إِلّا هُوَ عَلَيْهِ تَوَکَّلْتُ، وَ هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ، آمَنَّا بِهِ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا وَ مَا يَذَّکَّرُ إِلّا أُولُوا الْأَلْبابِ، رَبَّنا لاتُزِغْ قُلُوبَنا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنا وَهَبْ لَنا مِنْ لَدُنْکَ رَحْمَةً إِنَّکَ أَنْتَ الْوَهَّابُ.
۳. روزه دهه اول محرم
شیخ طوسی فرموده است که روزه گرفتن در تمامی روزهای دهه اول محرم مستحب است و ثواب زیادی دارد. البته حواستان باشد که روز عاشورا نباید روزه کامل بگیرید، بلکه مستحب است فقط تا بعد از عصر از خوردن و نوشیدن خودداری کنید. سید نیز روایت کرده که روزه گرفتن در تمام این ماه، انسان را از گناهان حفظ میکند.
۴. روز سوم محرم
این روز، همان روزی است که حضرت یوسف (ع) از زندان آزاد شد. اگر در این روز روزه بگیرید، خداوند کارهای سخت را بر شما آسان میکند، اندوهتان را برطرف میسازد و بر اساس روایات، دعایتان را به اجابت میرساند.
۵. اعمال شب عاشورا (شب دهم)
برای این شب پرفضیلت، نمازها و ذکرهای بسیار ارزشمندی روایت شده که پیشنهاد میکنیم تا حد امکان آنها را بهجا آورید:
- نماز اول: صد رکعت نماز که در هر رکعت بعد از حمد، سه مرتبه سوره توحید را میخوانید. وقتی نماز تمام شد، هفتاد مرتبه بگویید: «سُبْحَانَ اللّه، وَ الْحَمْدُ للّه، وَ لا إِلَهَ إِلا اللّه، وَ اللّه أَکْبَرُ، وَ لا حَوْلَ وَ لا قُوَّةَ إِلا بِاللّه الْعَلِیِّ الْعَظِیمِ.»
- نماز دوم: چهار رکعت در آخر شب بخوانید. در هر رکعت بعد از حمد، سورههای توحید، فلق، ناس و آیتالکرسی را ده مرتبه قرائت کنید و بعد از سلامِ نماز، صد مرتبه سوره توحید را بخوانید.
- نماز سوم: چهار رکعت نماز (معروف به نماز امیرالمؤمنین) که در هر رکعت سوره حمد و پنجاه مرتبه سوره توحید خوانده میشود. بعد از این نماز، تا میتوانید ذکر خدا را بگویید، صلوات بفرستید و بر دشمنان اهلبیت لعنت بفرستید.
- فضیلت شبزندهداری: بیدار ماندن و عبادت در این شب، معادل عبادت تمام فرشتگان و برابر با هفتاد سال بندگی خداست. اگر در این شب توفیق حضور در کربلا را داشته باشید و تا صبح در کنار مزار امام حسین (ع) بیدار بمانید، خداوند شما را در زمره شهدا و آغشته به خونِ پاک امام محشور میکند.
۶. روز نهم محرم (تاسوعا)
تاسوعا روزی است که امام حسین (ع) و یاران بزرگوارشان در کربلا کاملاً محاصره شدند و لشگر شام برای جنگ با ایشان آماده شد. در این روز دشمنان از کثرت نیروهای خود شادمان بودند و گمان میکردند که امام دیگر هیچ یاوری ندارد. شایسته است در این روز بیشتر به یاد غربت اهلبیت باشیم.
۷. اعمال روز عاشورا (روز دهم)
روز عاشورا روز مصیبت، حزن و اندوه بزرگ ائمه (ع) و شیعیان است. در این روز آداب زیر را رعایت کنید:
- ترک کارهای دنیا: در این روز اصلاً به دنبال کارهای تجاری و دنیوی نروید و برای خانهتان آذوقه ذخیره نکنید. بهتر است این روز را کاملاً به گریه، نوحه و برپایی عزاداری اختصاص دهید؛ درست مثل زمانی که عزیزترین فرد خانواده خود را از دست دادهاید.
- زیارت حضرت: زیارت امام حسین (ع) با متن شریف زیارت عاشورا در این روز پاداش بینظیری دارد. برای قرائت راحتتر میتوانید از باکس زیر استفاده کنید:
قرائت و صوت زیارت عاشورا
- لعن و نفرین: بر قاتلان کربلا بسیار لعنت بفرستید. مستحب است هزار مرتبه بگویید: «اللّهمَّ الْعَنْ قَتَلَةَ الْحُسَیْنِ (عَلَيهِ السَّلَامُ)».
- ذکر تسلیت: وقتی در این روز به یکدیگر میرسید، با این عبارت به هم تسلیت بگویید: «أَعْظَمَ اللّه أُجُورَنَا بِمُصَابِنَا بِالْحُسَیْنِ عَلَيهِ السَّلَامُ، وَ جَعَلَنَا وَ إِیَّاکُمْ مِنَ الطَّالِبِینَ بِثَارِهِ مَعَ وَلِیِّهِ الْإِمَامِ الْمَهْدِیِّ، مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ عَلَيهِم السَّلَامُ».
- مقتلخوانی و آب دادن به عزاداران: خواندن کتابهای مقتل و گریاندن یکدیگر بسیار سفارش شده است. همچنین اگر به عزاداران امام حسین (ع) آب بدهید، مانند کسی هستید که سپاه امام را در آن تشنگی یاری داده است.
- اذکار و ادعیه روز عاشورا: خواندن هزار مرتبه سوره توحید در این روز توصیه شده است. همچنین خواندن دعای پرفضیلت عشرات در این ساعات بسیار آرامشبخش است و فضیلت دارد. برای دسترسی به این دعا میتوانید از باکس زیر استفاده کنید:
دعای عشرات - نماز پیش از ظهر (چاشت): شیخ طوسی از امام صادق (ع) چهار رکعت نماز به همراه یک دعای مخصوص نقل کرده که زمان خواندن آن قبل از ظهر روز عاشوراست.
- امساک و افطار عصر: همانطور که گفتیم، در این روز نیت روزه کامل نکنید؛ بلکه بدون نذر و نیت، از خوردن و آشامیدن خودداری کنید و بعد از وقت عصر، با یک غذای ساده که معمولاً اهل مصیبت میخورند (مثل شیر یا ماست) افطار کنید. لباسهای ساده بپوشید، دکمههای خود را باز کنید و آستینها را بالا بزنید تا هیئت و ظاهر شما نشاندهنده عزاداریتان باشد.
- آداب پایانی روز عاشورا: در ساعات پایانی روز، به یاد اسارت اهلبیت، دختران و کودکان حرم باشید که در خیمههای سوخته سرگردان بودند. در این زمان رو به کربلا بایستید، به پیامبر (ص) و ائمه (ع) سلام دهید و زیارت وارث را قرائت کنید. برای دسترسی به متن و صوت این زیارت، باکس زیر را برای شما آماده کردهایم:
قرائت و صوت زیارت وارث
۸. روز بیست و پنجم محرم (شهادت امام سجاد)
بسیاری از علما این روز را روز شهادت امام زینالعابدین (ع) میدانند. مهمترین عملی که برای این روز بزرگ سفارش شده، روزه گرفتن و هدیه کردن ثواب آن به روح مطهر امام سجاد (ع) است.
