وقتی اسم شیخ بهایی و حرم امام رضا(ع) کنار هم میآید، معمولاً دو ماجرا بیشتر از همه شنیده میشود؛ یکی اینکه شیخ بهایی معمار حرم بوده و دیگری داستان طلسمی که قرار بوده روی سردر حرم بگذارد تا گناهکاران نتوانند وارد شوند. در ادامه به این دو موضوع، صحت هر کدام و محل دفن شیخ در حرم امام رضا (ع) میپردازیم
داستان طلسم حرم آقا امام رضا (ع) و شیخ بهایی
داستان معروف این است:
شیخ بهایی داشت روی حرم امام رضا(ع) کار میکرد. یک روز به اطرافیانش گفت: «من باید بروم دنبال یک طلسم. میخواهم طلسمی بگذارم که گناهکار نتواند وارد حرم شود. دست نگه دارید و این سردر را تا وقتی برمیگردم تمام نکنید.»
شیخ رفت و وقتی برگشت، دید حرم را افتتاح کردهاند و کار سردر هم تمام شده است. با ناراحتی سراغ همراهانش رفت و گفت: «چرا این کار را کردید؟ مگر نگفته بودم حرم را تمام نکنید، مخصوصاً آن سردر را؟ من میخواستم طلسم بگذارم.»
به او گفتند یکی از خدام، از همان کسانی که آنجا کار میکرد، آقا امام رضا(ع) را در خواب دیده است. آقا فرموده بودند: «اولاً حرم را تمام کنید و کارش را به پایان برسانید. بعد هم از طرف من به شیخ بهایی سلام برسانید و بگویید: ای مرد خدا، در خانه امید تو در فکر طلسمی؟ آقا، ما کار نداریم که چه کسی با چه اسمی آمده است؛ حرم را به طلسم کرم ما بسپار.»
یکی از سادهترین کارها وقتی داستانی نقل میشود، رد کردن آن است. اما در هر روایتی نکاتی نهفته است که خوب است به آن توجه کنیم. حتی اگر این داستان واقعیت نداشته باشد، به ما یادآوری میکند که اهل بیت(ع) چقدر به محبین لطف و کرم دارند. آقا امام سجاد(ع) است که میفرمایند: در هیچ حالتی از ما روی نگردانید. این خانواده خیلی کریماند و دستگیر. کافی است ما یک قدم به سمت ایشان برداریم. خیلی خوب است که در روز، ولو شده به اندازه چند دقیقه وقت بگذاریم و با یک سلام اهلی بیت (ع) را زیارت کنیم و با ایشان حرف بزنیم و حاجاتمان را از ایشان بخواهیم.
ارتباط شیخ بهایی با حرم قطعی است؛ اما ماجرای طلسم نه
درباره حضور شیخ بهایی در مشهد و ارتباطش با حرم شواهد تاریخی داریم، اما درباره داستان طلسم چنین سندی در دست نیست.
این ماجرا در کتاب دلشدگان، نوشته محمد لک علیآبادی هم نقل شده؛ اما آنجا داستان از قول «یکی از مسئولین آستان قدس رضوی» آمده و نام آن شخص یا سند قدیمیتری برای این اتفاق ذکر نشده است.
۱. شیخ بهایی خودش به زیارت امام رضا(ع) آمده بود
در کشکول شیخ بهایی از حضور او در مشهد در ذیالقعده سال ۱۰۰۷ قمری صحبت شده و در بخش دیگری هم از بازگشت او از زیارت مشهدالرضا در محرم سال ۱۰۰۸ قمری یاد شده است.
۲. از شیخ بهایی در حرم امام رضا(ع) دستخط باقی مانده است
یک شاهد دیگر هم وقفنامههایی است که از شیخ بهایی باقی مانده.
در گنجینه حرم، وقفنامههایی از سالهای ۱۰۰۸ و ۱۰۰۹ قمری به خط شیخ بهایی گزارش شده و روی یکی از آنها خط و امضای خود او هم وجود دارد.
با این وجود شیخ بهایی در معماری حرم نقشی داشته؟
اگر منظورتان این است که شیخ بهایی معمار کل حرم امام رضا(ع) بوده و حرم را او طراحی کرده، باید بگویم خیر.
اصلاً حرم یکباره و در یک دوره ساخته نشده که بتوانیم یک نفر را معمار تمام آن بدانیم. بخشهایی از حرم قبل از تولد شیخ بهایی وجود داشته و بعد از وفات او هم ساختوساز و توسعه حرم ادامه داشته است.
اما این به این معنا نیست که شیخ بهایی هیچ نقشی در کارهای عمرانی حرم نداشته است.
شیخ بهایی در تکمیل صحن عتیق نقش داشته است
سید حجت صالح، کارشناس حرمشناسی آستان قدس رضوی، گفته است ساخت صحن عتیق از دوره تیموری شروع شده و تکمیل آن در دوره شاه عباس، تحت نظارت شیخ بهایی انجام گرفته است.
پس اگر بخواهیم دقیق حرف بزنیم، میتوانیم بگوییم شیخ بهایی در تکمیل صحن عتیق نقش نظارتی داشته است؛ اما اینکه بگوییم معمار کل حرم یا حتی طراح کل صحن عتیق بوده، چیزی نیست که بتوانیم از همین اطلاعات نتیجه بگیریم.
شیخ بهایی کتابی با موضوع آداب زیارت نوشته است؟
در دو اثر شیخ به این موضوع اشاره شده است:
۱. الإثنا عشریة فی الحج
این رساله از آثار خود شیخ بهایی است.
در پایان آن یک بخش مستقل درباره آداب زیارت ائمه(ع) وجود دارد.
شیخ بهایی در این بخش دوازده مورد از آداب زیارت را بیان میکند؛ از غسل و اذن ورود گرفته تا نماز زیارت و وداع هنگام خارج شدن.
۲. مفتاح الفلاح
مفتاح الفلاح هم از کتابهای خود شیخ بهایی است.
در این کتاب بخشی با عنوان «در آداب زیارت» وجود دارد.
در بخشهای دیگری از همین کتاب هم زیارت حضرت سیدالشهدا(ع) و کاظمین(ع) آمده است.
۳. جامع عباسی
جامع عباسی هم بخش مفصلی درباره زیارت دارد، اما اینجا یک نکته وجود دارد که باید حواسمان به آن باشد.
این کتاب با نام شیخ بهایی شناخته میشود، اما تمام آن را خود شیخ ننوشته است. شیخ بهایی پنج باب اول را نوشت و بعد از وفاتش، شاگردش نظامالدین ساوجی ادامه کتاب را تکمیل کرد.
بخش مربوط به زیارت هم در همان قسمتهای بعدی قرار دارد. پس درست نیست هر چیزی را که در باب زیارت جامع عباسی میخوانیم، مستقیم به خود شیخ بهایی نسبت بدهیم. برای همین اگر بخواهیم بگوییم خود شیخ بهایی درباره آداب زیارت نوشته، الإثنا عشریة فی الحج و مفتاح الفلاح شاهدهای بهتری برای ما هستند.
شیخ بهایی در اصفهان از دنیا رفت اما در حرم امام رضا(ع) به خاک سپرده شد
درباره سال وفات شیخ بهایی دو قول وجود دارد؛ سال ۱۰۳۰ و ۱۰۳۱ قمری. قول قویتر همان سال ۱۰۳۰ قمری است.
شیخ بهایی در اصفهان از دنیا رفت، اما طبق وصیتش پیکر او را به مشهد آوردند و در جوار امام رضا(ع) دفن کردند.
آرامگاه شیخ بهایی کجای حرم امام رضا(ع) است؟
اگر الان در حرم هستید، آرامگاه شیخ بهایی را باید در رواق شیخ بهایی پیدا کنید. قبر او در وسط همین رواق قرار دارد و رواق هم در بخش جنوبشرقی حرم است.
اگر میخواهید داخل حرم با نشان مسیر را پیدا کنید، این لینک را باز کنید:
لینک نشان:
https://neshan.org/maps/@36.287369,59.615867,20.0z,0.0p
بعد روی «مسیریابی» بزنید و حالت مسیر را روی پیادهروی قرار دهید. از این طریق میتوانید مسیرتان را تا محدوده رواق شیخ بهایی دنبال کنید.
رواق شیخ بهایی همیشه به شکل امروز نبوده است
اگر امروز وارد رواق شیخ بهایی شوید، یک فضای آینهکاریشده میبینید که قبر شیخ در وسط آن قرار گرفته؛ اما این فضا همیشه به این شکل نبوده است.
پیش از ساخته شدن صحن موزه در سال ۱۳۵۶ قمری، قبر شیخ بهایی در وسط یک حجره کوچک، معمولی و بدون تزئینات قرار داشت؛ حجرهای در محدوده میان راهرو، صحن آزادی و فضای باز پایینپای حرم.
پس رواقی که الان میبینیم همان شکل قدیمی مقبره نیست. با توسعه حرم، فضای اطراف قبر هم تغییر کرده و به شکل امروزی درآمده است.
شاید همین نکته هم برای کسی که امروز به زیارت میرود جالب باشد؛ وسط این همه تغییر و توسعهای که حرم در این چند قرن دیده، قبر شیخ بهایی هنوز همانجا مانده و امروز یکی از رواقهای حرم هم به نام او شناخته میشود.
