حرم امام رضا(ع) طی بیش از هزار سال در اطراف محل دفن امام هشتم شیعیان شکل گرفته است؛ از روضه منوره و گنبد گرفته تا مسجد گوهرشاد، صحن‌ها و رواق‌هایی که در دوره‌های مختلف ساخته شده‌اند. در ادامه قصد داریم به شما کم کنیم تا بهتر حرم آقا امام رضا (ع) را بشناسید.
صحن‌ها، رواق‌ها و ورودی‌های حرم امام رضا
ورودی‌های حرم به کدام خیابان‌ها راه دارند؟
اگر از خیابان‌های اطراف به حرم می‌روید، مسیرهای اصلی ورود را در جدول زیر می‌بینید:
خیابان | ورودی یا مسیر ورود |
|---|---|
امام رضا | باب‌الرضا(ع)، در ضلع جنوبی |
شهید اندرزگو | باب‌الجواد(ع) |
نواب صفوی | ورودی نواب صفوی و بست شیخ حر عاملی |
طبرسی | ورودی طبرسی و بست شیخ طبرسی |
شیرازی | ورودی شیرازی و بست شیخ طوسی |
باب‌الهادی(ع) و باب‌الکاظم(ع) نیز در دو سوی صحن پیامبر اعظم(ص) قرار دارند. برای ادامه مسیر از هر ورودی تا بخش موردنظرتان، نقشه حرم را بررسی کنید.
صحن، رواق و بست چه تفاوتی دارند؟
صحن، رواق و بست نام سه نوع فضای متفاوت در حرم است:
صحن: فضای باز مجموعه.
رواق: فضای سرپوشیده زیارتی.
بست: مسیری که ورودی‌های بیرونی را به صحن‌ها و بخش‌های داخلی متصل می‌کند.
شناخت این تفاوت‌ها، خواندن نقشه و پیدا کردن مسیر در داخل حرم را آسان‌تر می‌کند.
صحن های حرم امام رضا
صحن‌های حرم از نظر قدمت، موقعیت و بخش‌هایی که به آن‌ها راه دارند، متفاوت‌اند:
صحن | موقعیت در مجموعه | بخش‌ها و ویژگی‌های مهم |
|---|---|---|
انقلاب اسلامی | شمال روضه منوره | قدیمی‌ترین صحن حرم؛ محل پنجره فولاد، سقاخانه اسماعیل طلایی و ایوان‌های نقاره‌خانه، ساعت، عباسی و طلای نادری |
آزادی | شرق روضه منوره، پایین پای حضرت | ساخته‌شده در دوره قاجار؛ ایوان طلای آن یکی از مسیرهای تشرف بانوان به بخش داخلی حرم است |
جمهوری اسلامی | غرب حرم | نخستین صحن ساخته‌شده پس از انقلاب؛ مرتبط با رواق‌ها در شرق و صحن پیامبر اعظم(ص) در جنوب |
پیامبر اعظم(ص) | جنوب مجموعه | وسیع‌ترین صحن حرم؛ نام پیشین آن صحن جامع رضوی است و باب‌الرضا(ع) و باب‌الجواد(ع) از ورودی‌های اصلی آن‌اند |
قدس | میان مسجد گوهرشاد و صحن پیامبر اعظم(ص) | سقاخانه آن با الهام از قبةالصخره ساخته شده است |
کوثر | جنوب شرقی حرم | از ضلع شرقی به ساختمان موزه‌های آستان قدس رضوی راه دارد |
غدیر | جنوب غربی حرم | مجاور صحن‌های پیامبر اعظم(ص) و جمهوری اسلامی؛ یکی از مهمانسراهای حضرت در این محدوده قرار دارد |
هدایت یا امام حسن مجتبی(ع) | شمال شرقی مجموعه | در محدوده میان بست‌های شیخ حر عاملی و شیخ طبرسی قرار دارد |
بنای اولیه صحن انقلاب حرم امام رضا در دوره تیموری شکل گرفت و در دوره صفوی تکمیل شد. ساخت صحن آزادی نیز از زمان فتحعلی‌شاه تا دوره ناصرالدین‌شاه ادامه داشت.
در میان صحن‌های جدید، صحن جمهوری اسلامی از سال ۱۳۶۰ تا ۱۳۶۸ ساخته شد. صحن پیامبر اعظم(ص) نیز با ۱۱۷ هزار و ۵۸۴ مترمربع زیربنا، وسیع‌ترین صحن مجموعه است.
نام بعضی فضاهای حرم در دوره‌های مختلف تغییر کرده است. به همین دلیل، ممکن است در نقشه‌ها یا نوشته‌های قدیمی با نامی متفاوت از تابلوهای امروز روبه‌رو شوید.
نقشه صحن های حرم امام رضا
برای پیدا کردن صحن‌ها، رواق‌ها، ورودی‌ها و کفشداری‌ها، می‌توانید نقشه صحن های حرم امام رضا را در درگاه رسمی حرم ببینید.
پیش از انتخاب ورودی، مقصدتان در داخل حرم را هم مشخص کنید. مسیر رسیدن به مسجد گوهرشاد، موزه، مهمانسرا یا یکی از رواق‌ها یکسان نیست و ورودی نزدیک‌تر به محل اقامت شما، لزوماً کوتاه‌ترین مسیر تا مقصدتان در داخل حرم را ندارد.
رواق های حرم امام رضا
رواق‌های اطراف روضه منوره در دوره‌های مختلف ساخته شده‌اند. موقعیت بعضی از آن‌ها نسبت به روضه منوره چنین است:
دارالحفاظ: در جنوب، میان روضه منوره و مسجد گوهرشاد.
دارالسیاده: در جنوب غربی.
دارالفیض و توحیدخانه: در شمال.
دارالولایه: در غرب.
مسجد بالاسر نیز در ضلع غربی روضه منوره قرار دارد. این بخش مسجد است و نباید آن را با رواق‌ها یکی دانست.
رواق امام خمینی(ره)، صحن سابق امام خمینی است که بخش عمده آن مسقف شد. این رواق اکنون از مسجد گوهرشاد، صحن آزادی و صحن پیامبر اعظم(ص) ورودی دارد.
برای آشنایی با فضاهای فرهنگی مجموعه نیز می‌توانید راهنماهای رواق کتاب حرم امام رضا و دارالقرآن حرم امام رضا را بخوانید.
روضه منوره و ضریح حرم امام رضا
روضه منوره به فضای پیرامون محل دفن امام رضا(ع)، در زیر گنبد گفته می‌شود.
محل دفن حضرت از ابتدا در مرکز بقعه هارونی نبوده و توسعه‌های بعدی نیز بر همان بنای اولیه انجام شده‌اند. به همین دلیل، ضریح دقیقاً در مرکز هندسی گنبد قرار نگرفته است. در مقاله چرا ضریح امام رضا(ع) دقیقاً زیر گنبد نیست؟ این موضوع را با جزئیات بیشتری توضیح داده‌ایم.
ضریح کنونی حرم در سال ۱۳۷۹ نصب شد
آغاز طراحی و ساخت: سال ۱۳۷۲، براساس طرح محمود فرشچیان.
نصب ضریح: سال ۱۳۷۹.
بازگشایی روضه منوره: ۱۶ اسفند ۱۳۷۹، پس از پایان عملیات.
بدنه اصلی ضریح با ترکیبی از فلز و چوب ساخته شده و در پوشش و تزیینات آن از طلا و نقره استفاده شده است.
درباره تعداد، زمان ساخت و بانی نخستین ضریح‌های حرم، منابع تاریخی کاملاً یکدست نیستند. به همین دلیل، انتساب‌های مربوط به ضریح‌های قدیمی را نمی‌توان بدون بررسی منبع، قطعی دانست.
جاهای دیدنی حرم امام رضا
در کنار گنبد، ضریح و صحن‌ها، مسجد گوهرشاد، نقاره‌خانه، موزه‌ها، کتابخانه و مزار چهره‌های تاریخی نیز از بخش‌های دیدنی حرم‌اند. بعضی از این فضاها در مسیر معمول زیارت قرار دارند و برای دیدن بعضی دیگر، باید مسیر جداگانه‌ای را دنبال کنید.
مسجد گوهرشاد؛ یادگار دوره تیموری
مسجد گوهرشاد در جنوب روضه منوره قرار دارد و در سال ۸۲۱ قمری ساخته شده است.
بخش‌های مسجد: یک صحن، چهار ایوان و هفت شبستان.
گنبد و گلدسته‌ها: یک گنبد فیروزه‌ای و دو گلدسته.
مساحت صحن: ۲۸۵۰ مترمربع.
بخش‌های شاخص معماری: ایوان مقصوره، کاشی‌کاری‌ها و کتیبه‌ها.
پنجره فولاد و سقاخانه صحن انقلاب
پنجره فولاد اصلی در ضلع جنوبی صحن انقلاب قرار دارد و از پشت آن، روضه منوره و ضریح دیده می‌شود. سقاخانه اسماعیل طلایی نیز در میانه همین صحن است.
درباره انتساب پنجره فولاد به گوهرشاد و نگهداری پنجره‌ای منسوب به او در موزه، مطالبی نقل شده است؛ اما در بررسی منابع، سند کافی برای تأیید این انتساب‌ها پیدا نکردیم.
نقاره‌خانه حرم امام رضا
نقاره‌خانه بالای ایوان شرقی صحن انقلاب قرار دارد. نقاره‌زنی در زمان‌های مشخص برگزار می‌شود و ساعت اجرای آن در همه روزهای سال یکسان نیست.
اگر می‌خواهید بدانید این آیین چه پیشینه‌ای دارد و چه زمان‌هایی اجرا می‌شود، راهنمای نقاره امام رضا(ع) را بخوانید.
موزه و کتابخانه آستان قدس رضوی
موزه‌های آستان قدس در ضلع شرقی صحن کوثر قرار دارند. آثار تاریخی، نسخه‌ها و اشیای مرتبط با آستان قدس در مجموعه‌های مختلف موزه نگهداری می‌شوند. نشانی ساختمان‌ها، ساعت بازدید و قیمت بلیت را در راهنمای موزه آستان قدس رضوی ببینید.
کتابخانه مرکزی آستان قدس نیز در محدوده بست شیخ طوسی قرار دارد. رواق کتاب از دیگر فضاهای فرهنگی داخل مجموعه است که زائران می‌توانند برای مطالعه به آن مراجعه کنند.
چه کسانی در حرم امام رضا دفن هستند؟
در بخش‌های مختلف حرم و فضاهای پیرامونی آن، عالمان، شاعران، رجال تاریخی و شهدا دفن شده‌اند. نام این افراد و نشانی مزارهایشان را در مقاله چه کسانی در حرم امام رضا(ع) دفن هستند؟ آورده‌ایم.
برای آشنایی با بخش‌هایی که کمتر در مسیر معمول زیارت دیده می‌شوند نیز می‌توانید مقاله جاهای مخفی حرم امام رضا را بخوانید.
تاریخچه حرم امام رضا؛ از سناباد تا مجموعه امروزی
حرم در محل دفن امام رضا(ع) در سناباد شکل گرفت
امام رضا(ع) در سال ۲۰۳ قمری در آبادی سنابادِ طوس، در بقعه‌ای که هارون‌الرشید نیز در آن دفن شده بود، به خاک سپرده شدند. از جزئیات نخستین بنا اطلاعات کاملی در دست نیست. در سده‌های بعد، بقعه مرمت شد و بناهای دیگری در اطراف آن ساخته شدند. آبادی پیرامون مزار حضرت نیز به‌تدریج با نام «مشهدالرضا» شناخته شد.
بازسازی بقعه در دوره غزنویان و ساخت مسجد بالاسر در اوایل قرن پنجم قمری، از نخستین مراحل شناخته‌شده توسعه حرم است. پس از آن، هر دوره تاریخی بخشی به مجموعه اضافه کرد یا بناهای پیشین را تغییر داد.
حرم در دوره‌های مختلف چگونه گسترش یافت؟
بخش‌هایی که امروز در حرم می‌بینیم، هم‌زمان ساخته نشده‌اند. مسیر گسترش مجموعه را می‌توان در چند دوره دنبال کرد:
دوره تیموری: مسجد گوهرشاد در سال ۸۲۱ قمری به دستور گوهرشادآغا و با نظارت قوام‌الدین شیرازی ساخته شد. بنای اولیه صحن عتیق، که امروز صحن انقلاب اسلامی نام دارد، نیز در همین دوره شکل گرفت.
دوره صفوی: گنبد در زمان شاه‌طهماسب اول طلاکاری شد. شاه‌عباس اول بخش‌هایی از گنبد و صحن عتیق را مرمت و تکمیل کرد. رواق توحیدخانه و گنبدهای الله‌وردی‌خان و حاتم‌خانی نیز از یادگارهای این دوره‌اند.
دوره افشاریه: ایوان جنوبی صحن انقلاب و گلدسته نزدیک گنبد طلاکاری شدند.
دوره قاجار: ساخت صحن آزادی در سال ۱۲۳۳ قمری، در زمان فتحعلی‌شاه آغاز شد و در دوره ناصرالدین‌شاه به پایان رسید. مرمت ایوان‌ها و ساخت فضاهای تازه نیز ادامه یافت.
پس از انقلاب: صحن‌های جمهوری اسلامی، پیامبر اعظم(ص)، قدس، کوثر و غدیر، رواق‌های تازه و بخش مهمی از فضاهای خدماتی و زیرسطحی ساخته شدند.
براساس گزارش آستان قدس، وسعت حرم پیش از انقلاب حدود ۱۲۰ هزار مترمربع بود و پس از توسعه‌های انجام‌شده، به حدود یک میلیون مترمربع فضای باز و سرپوشیده رسید.
حوادث مهم تاریخ معاصر حرم
در کنار ساخت‌وساز و مرمت، حرم شاهد حوادثی نیز بوده است:
۲۹ مارس ۱۹۱۲ میلادی: نیروهای روس در زمان حکومت احمدشاه قاجار، حرم را گلوله‌باران کردند و به بخش‌هایی از بنا آسیب رسید.
سال ۱۳۱۴ شمسی: در واقعه مسجد گوهرشاد، نیروهای حکومتی به معترضان حاضر در مسجد و فضاهای اطراف حمله کردند. شماری از حاضران کشته، زخمی یا بازداشت شدند.
۳۰ خرداد ۱۳۷۳: انفجاری در نزدیکی ضریح رخ داد که دست‌کم ۲۶ کشته و صدها مجروح برجا گذاشت.
معماری حرم امام رضا؛ گنبد، گلدسته‌ها و ایوان‌ها
معماری حرم امام رضا در دوره‌های مختلف شکل گرفته است. در این مجموعه، بناهای غزنوی، تیموری، صفوی، افشاری، قاجاری و معاصر در کنار یکدیگر قرار دارند. کاشی‌کاری‌ها، آینه‌کاری‌ها، کتیبه‌ها، مقرنس‌ها و طلاکاری‌ها نیز بخشی از همین ساخت‌وسازها و مرمت‌های پی‌درپی‌اند.
گنبد حرم امام رضا چه ساختاری دارد؟
گنبد حرم دو پوشش دارد:
پوشش داخلی: سقف روضه منوره را تشکیل می‌دهد.
پوشش بیرونی: همان گنبدی است که از صحن‌ها دیده می‌شود.
هسته بنا قدیمی‌تر از دوره تیموری است؛ اما پوشش طلایی آن در دوره صفوی و در زمان شاه‌طهماسب اول شکل گرفت. گنبد در زمان شاه‌عباس اول و دوره‌های بعد نیز مرمت شد.
اندازه‌های ذکرشده برای گنبد عبارت‌اند از:
ارتفاع بلندترین نقطه از کف روضه منوره: حدود ۳۱٫۲۰ متر.
محیط بیرونی گنبد: حدود ۴۲٫۱۰ متر.
ارتفاع بخش طلاکاری‌شده تا رأس گنبد: حدود ۱۶٫۴۰ متر.
عدد ۴۲٫۱۰ متر، محیط گنبد است؛ نه قطر آن.
دو گلدسته طلایی صحن انقلاب هم‌زمان ساخته نشده‌اند
دو گلدسته تاریخی و طلایی حرم در دو سوی صحن انقلاب قرار دارند؛ یکی نزدیک گنبد و دیگری در ضلع شمالی صحن. با اینکه این دو گلدسته در دوره‌های متفاوت ساخته شده‌اند، در یک امتداد قرار گرفته‌اند و از بخش بزرگی از صحن، متقارن دیده می‌شوند.
ارتفاع گلدسته نزدیک گنبد از کف صحن حدود ۴۰٫۵ متر و محیط آن حدود ۱۳ متر است. علاوه بر این دو گلدسته تاریخی، در صحن‌های جدید نیز گلدسته‌های دیگری ساخته شده است.
ایوان‌های صحن انقلاب و صحن آزادی
صحن انقلاب چهار ایوان دارد:
ایوان طلای نادری: در ضلع جنوبی صحن.
ایوان عباسی: در ضلع شمالی.
ایوان نقاره‌خانه: در ضلع شرقی.
ایوان ساعت: در ضلع غربی.
صحن آزادی نیز چهار ایوان دارد. ایوان غربی آن به «ایوان طلا» یا «ایوان ناصری» مشهور است. کاشی‌کاری، کتیبه‌نویسی و طلاکاری ایوان‌ها در دوره‌های مختلف انجام شده و بخشی از آن‌ها در مرمت‌های بعدی تغییر کرده‌اند.
مساحت حرم امام رضا چند هکتار است؟
در گزارش‌های رسمی، وسعت مجموعه حرم حدود یک تا ۱٫۲ میلیون مترمربع، معادل ۱۰۰ تا ۱۲۰ هکتار اعلام شده است. این عدد را باید همراه با محدوده محاسبه آن خواند؛ مساحت کل مجموعه با مساحت صحن‌ها یا فقط فضاهای زیارتی یکسان نیست. گزارش‌ها ممکن است فضاهای اداری، خدماتی و زیرسطحی را نیز در محاسبه منظور کرده باشند.
راهنمای حضور در حرم امام رضا
آدرس حرم امام رضا و دسترسی با خودروی شخصی
حرم امام رضا در مرکز شهر مشهد قرار دارد و از خیابان‌های امام رضا، شهید اندرزگو، نواب صفوی، طبرسی و شیرازی می‌توان به آن وارد شد.
اگر با خودروی شخصی می‌روید، محل پارکینگ و مسیر رسیدن از آن به ورودی حرم را پیش از حرکت بررسی کنید. نشانی و راه‌های دسترسی در مقاله پارکینگ های حرم امام رضا آمده است.
پوشش و وسایل مجاز برای ورود به حرم
در ورودی‌های حرم بازرسی انجام می‌شود و همراه‌داشتن بعضی وسایل مجاز نیست. برای اطلاع از جزئیات، این دو راهنما را ببینید:
اشیای گمشده، شارژ موبایل و رواق کودک
اگر در زمان حضور در حرم به این خدمات نیاز داشتید، راهنمای مربوط به هرکدام در دسترس شماست:
اشیای گمشده: اگر وسیله‌ای را در حرم گم کرده‌اید، محل مراجعه و شیوه پیگیری را در راهنمای اشیای گمشده حرم امام رضا بخوانید.
شارژ تلفن همراه: محل پاورباکس‌ها و شیوه استفاده از امانات در راهنمای شارژ موبایل در حرم امام رضا توضیح داده شده است.
رواق کودک: اگر کودک همراه دارید، نشانی و شرایط استفاده از این فضا را در مقاله رواق کودک حرم امام رضا ببینید.
ثبت نام غذای حرم امام رضا
برای ثبت درخواست غذای متبرک، می‌توانید به سامانه نسیم رضوان مراجعه کنید. خدمات ثبت نام غذای حرم امام رضا در این سامانه ارائه می‌شود.
ظرفیت، زمان ثبت درخواست و شیوه تخصیص غذا ممکن است تغییر کند. شرایط اعلام‌شده در سامانه را هنگام ثبت درخواست بررسی کنید.
چایخانه‌های حرم و ثبت‌نام خدمت در آن‌ها
چایخانه‌های حرم در چند نقطه مجموعه فعالیت دارند. محل مراجعه و ساعت خدمت‌رسانی را در راهنمای چایخانه حرم امام رضا ببینید؛ این اطلاعات ممکن است در مناسبت‌ها تغییر کند.
اگر می‌خواهید در چایخانه خدمت کنید، مراحل و شرایط آن در صفحه ثبت نام خدمت در چایخانه حرم توضیح داده شده است.
اسکان زائران در حرم امام رضا
خدمات اسکان ظرفیت محدود و شرایط مشخصی دارد و برای همه زائران، بدون شرط فراهم نیست. پیش از برنامه‌ریزی برای اقامت، شرایط مراجعه و استفاده از این خدمت را در راهنمای اسکان رایگان در حرم امام رضا بخوانید.
شماره تلفن حرم امام رضا و دیگر خدمات
برای پرسش‌های عمومی و ارتباط با آستان قدس رضوی، می‌توانید از سراسر کشور با شماره ۱۳۸، بدون پیش‌شماره تماس بگیرید. بعضی واحدها و خدمات تخصصی شماره جداگانه دارند.
راهنمای خدمات زیر نیز در آمنین در دسترس است:
اگر می‌خواهید برای سفر به مشهد، بلیت رفت‌وبرگشت و هتل را با هم رزرو کنید، خوشحال می‌شویم که بتوانیم خدمتگزار زائران آقا امام رضا(ع) باشیم. می‌توانید گزینه‌های تور مشهد آمنین را ببینید یا با شماره ۰۲۶۱۸۴۲ با کارشناسان آمنین تماس بگیرید و پس از مشورت و بررسی گزینه‌های پیشنهادی، تور موردنظرتان را رزرو کنید.
زیارت امام رضا(ع) در حرم و از راه دور
زیارت‌نامه امام رضا(ع) در حرم
اگر در حرم امام رضا(ع) هستید، می‌توانید زیارت اول امام رضا(ع) را بخوانید. اگر برای خواندن متن زیارت‌نامه زمان کافی در اختیار ندارید، می‌توانید زیارت مختصر ایشان را بخوانید و این‌گونه به حضرت عرض سلام و ادب کنید.
متن و توضیحات زیارت‌ها و اعمال مرتبط نیز در صفحات زیر آمده است:
زیارت امام رضا(ع) از راه دور
اگر از راه دور می‌خواهید امام رضا(ع) را زیارت کنید، متن و آداب نقل‌شده را در صفحه زیارت امام رضا(ع) از دور بخوانید.
برای درخواست زیارت نیابتی نیز می‌توانید از خدمات درگاه رسمی حرم استفاده کنید.
پخش زنده حرم امام رضا
برای دیدن حرم امام رضا زنده، به درگاه رسمی پخش زنده حرم مطهر رضوی مراجعه کنید. تصاویر زنده و مراسم حرم از این درگاه پخش می‌شوند.
زمان برنامه‌ها و مراسم را نیز از اطلاع‌رسانی رسمی حرم بررسی کنید؛ برنامه‌های همه روزها یکسان نیست.
عکس حرم امام رضا
در گالری زیر، عکس حرم امام رضا را از بخش‌های مختلف مجموعه می‌بینید؛ گنبد و گلدسته‌ها، ایوان طلای نادری، نقاره‌خانه، سقاخانه صحن انقلاب، مسجد گوهرشاد، رواق دارالحجة و نمای شب حرم. نام هر بخش در توضیح تصویر آمده است.
